De rijksoverheid zet stevig in op gezond bodembeheer, maar over de precieze effecten van gewasbeschermingsmiddelen op bodemleven, hersteltermijnen en de verspreiding van middelen van buiten het eigen bedrijf blijven grote kennislacunes bestaan. Dat blijkt uit de beantwoording van Kamervragen van D66 over het belang van gezonde bodems voor boeren. Het ministerie koppelt het beleid aan Europese bodemmonitoring, nationaal duurzaam bodembeheer en lopend onderzoek, maar geeft tegelijk aan dat niet op alle punten harde uitspraken mogelijk zijn.

Op de vraag of een gezonde bodem met een rijk bodemleven, waaronder mycorrhizaschimmels, onmisbaar is voor goed gras en een toekomstbestendige melkveehouderij, antwoordt het ministerie volmondig: “Ja, een gezonde bodem is onmisbaar voor een toekomstbestendige landbouw, ook voor de melkveehouderij.”
Daarbij wordt verwezen naar het Nationaal Programma Landbouwbodems, dat sinds 2019 samen met boerenorganisaties, onderzoekers, adviseurs en ketenpartijen inzet op duurzaam bodembeheer en vastlegging van extra koolstof in landbouwbodems. Die inzet wordt expliciet in lijn gebracht met de Europese Richtlijn bodemmonitoring en bodemveerkracht, die uitgaat van gezonde bodems in 2050.
Tegelijkertijd blijft de relatie tussen gewasbeschermingsmiddelen en bodemleven volgens het ministerie moeilijk generiek vast te stellen. Gewasbeschermingsmiddelen kunnen, afhankelijk van werkzame stof en blootstelling, effect hebben op bodemleven en nuttige schimmels. Maar: “De omvang van dit effect is echter niet generiek vast te stellen.”
Een van de scherpste antwoorden betreft de vraag hoe lang bodems nodig hebben om te herstellen na jarenlange blootstelling aan bestrijdingsmiddelen. Het ministerie wijst erop dat de halfwaardetijd van een middel iets zegt over afbraak van de werkzame stof, maar niet over het herstel van het bodemecosysteem.
Daarover schrijft het ministerie dat de hersteltijd verschilt per middel, bodemtype, blootstellingsniveau en het type bodemorganismen en -functies dat is beïnvloed. “Een eenduidige hersteltermijn is daarom niet te geven.” Afhankelijk van de omstandigheden kan herstel “maanden tot meerdere jaren” duren.
Voor de praktijk betekent dit dat de overheid geen generieke herstelduur vastlegt, maar uitgaat van een sterk contextafhankelijke beoordeling. Dat is juridisch en beleidsmatig relevant, omdat het bevestigt dat herstel van bodemfuncties niet simpel te vangen is in één norm of termijn.
Het ministerie erkent dat de blootstellingsroutes waarlangs gewasbeschermingsmiddelen van buiten het eigen bedrijf in de bodem kunnen terechtkomen, bekend zijn. Maar hoe vaak dat op individuele percelen gebeurt en wat de gevolgen zijn voor bodem en bodemorganismen, is “onvoldoende duidelijk”.
Wel loopt aanvullend onderzoek door Wageningen University & Research naar atmosferische verspreiding en natte en droge depositie, met focus op Natura 2000-gebieden. De resultaten worden eind 2028 verwacht. Dat is een lange doorlooptijd, zeker gezien de bestuurlijke en juridische vragen rond externe depositie, natuurbescherming en landbouwpraktijk.
Bij de uitwerking van het Convenant Gewasbescherming wordt bezien hoe bodembiologie kan worden meegenomen. Daarbij wijst het ministerie op een praktisch probleem: de beschikbaarheid van kennis en meetmethoden. “Het betrouwbaar maken en beoordelen van bodembiologie is nog volop in ontwikkeling en kent kennisleemten.”
Nederland moet de Europese Richtlijn voor Bodemmonitoring nationaal implementeren. Die richtlijn schrijft monitoring voor van onder meer verzilting, bodemverdichting, afname van organisch koolstof, bodemverontreiniging, waterretentie en -infiltratie, nutriëntenoverschot en verzuring. Daarnaast wordt gewerkt aan een EU-lijst met indicatieve contaminanten, waaronder PFAS en bestrijdingsmiddelen.
Opvallend is dat de afname van biodiversiteit via DNA-metabarcoding voor schimmels en bacteriën wordt gemonitord, maar dat er “geen criteria zijn om de verandering te beoordelen”. Lidstaten mogen extra indicatoren meten. De richtlijn verplicht monitoring, streef- en drempelwaarden en kennisverspreiding, maar niet direct maatregelen in het veld.
Sinds 2019 wordt ingezet op het doel dat in 2030 alle landbouwbodems duurzaam worden beheerd. Toch bestaat er volgens het ministerie geen kwantitatieve meetlat om te bepalen hoeveel grasland nu al duurzaam wordt beheerd. De monitoring richt zich op de kwaliteit en het functioneren van de landbouwbodem, niet op het classificeren van het beheer van individuele hectares.
Wel geeft het ministerie cijfers over de graslandsector. Grasland beslaat meer dan de helft van de totale landbouwgrond in Nederland. Het overgrote deel van het grasland, ongeveer 812.000 hectare, is in gebruik bij graasdierbedrijven, waarvan 668.000 hectare bij melkveebedrijven.
In 2025 bestond 72 procent van het grasland in gebruik bij melkveebedrijven uit blijvend grasland, 22 procent uit tijdelijk grasland en 6 procent uit natuurlijk grasland. Daarnaast is het areaal ‘grasland met kruiden’ of ‘grasklaver’ onder de Eco-regeling toegenomen tot respectievelijk 22 en 10 procent van het areaal grasland in gebruik door graasdierbedrijven. Veruit het grootste deel van het kruidenrijke grasland, 80 procent, bestaat uit langjarig grasland.
Tegenover die positieve trend staat volgens het ministerie ook een verslechtering: de gebruiksintensiteit van blijvend grasland is de afgelopen decennia toegenomen, onder meer door hogere veebezettingen, vaker maaien en frequenter vernieuwen van grasland. Er is daarnaast een aanzienlijke toename in bodemverdichting, met nadelige gevolgen voor productiviteit, uitspoeling, bodembiodiversiteit en klimaatadaptatie.
Voor melkveehouders die investeren in bodemherstel noemt het ministerie bestaande instrumenten. In de Eco-regeling van het GLB zijn maatregelen opgenomen zoals blijvend grasland, kruidenrijk grasland en graslandrandbeheer. Via provincies worden agrarische collectieven gesubsidieerd voor het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb). Melkveehouders kunnen via lokale collectieven meerjarige contracten afsluiten voor kruidenrijke randen of percelen.
Ook kunnen agrariërs betaald advies inwinnen via het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. Daarnaast fungeert de Nationale Bodemtop als jaarlijks kennis- en netwerkplatform voor agrariërs, beleidsmakers, onderzoeks- en onderwijsinstellingen, ketenpartijen, adviseurs en de financiële sector.
Op de vraag welke verdere stappen kansrijk zijn om boeren te stimuleren minder bestrijdingsmiddelen te gebruiken en bodems te herstellen, noemt het ministerie verdere stimulering van geïntegreerde gewasbescherming, biologische alternatieven, innovatieve en precisietechnieken, kennisdeling en duurzaam bodembeheer.
Binnen het Convenant Gewasbescherming wordt gewerkt aan een Kennis- en Innovatieprogramma, waarin het Rijk onderzoek laat doen naar effectieve en praktisch toepasbare maatregelen om het gebruik en de milieubelasting van gewasbeschermingsmiddelen terug te dringen.
Ook in de bodemadviezen van het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer wordt gekeken naar gebruik en toepassingsmethode van bestrijdingsmiddelen. Als voorbeeld noemt het ministerie dat plaatsgewijs spuiten verkieslijk kan zijn boven perceelsgewijs spuiten. Voor de akkerbouw en vollegrondsgroenteteelt wijst het ministerie op de verdere ontwikkeling van Integrated Crop Management.
Verder noemt het kabinet biologische landbouw als “een goed voorbeeld van het toepassen van ICM” en houdt het vast aan de ambitie om het landbouwareaal biologisch uit te breiden tot 15 procent in 2030. Ook omschakeling naar extensievere vormen van landbouw, waaronder natuurinclusief en regeneratief, wordt als kansrijk genoemd.
De beantwoording laat vooral zien waar het beleid wel richting geeft en waar het nog schuurt. Er is een breed beleidskader voor duurzaam bodembeheer, maar voor bodembiologie, externe depositie, hersteltermijnen en de daadwerkelijke beoordeling van bodemgezondheid blijven meetproblemen en kennisleemtes bestaan. De overheid erkent die beperkingen expliciet, terwijl tegelijk nieuwe monitoring, programma’s en convenanten in gang zijn gezet.
