Menu

Filter op
content
PONT Omgeving

Kabinet wil overheid verkleinen, maar erkent dat de kaasschaaf niet volstaat

De rijksoverheid moet eenvoudiger en productiever worden én fors bezuinigen. De taakstellingen lopen op tot € 3,5 miljard in 2035 en kunnen naar schatting zo’n 25.000 fte raken. Het kabinet erkent dat efficiency alleen daarvoor niet genoeg is: er zijn inhoudelijke keuzes nodig over welke taken anders, minder of niet meer worden uitgevoerd.

26 October 2026

De voortgangsbrief van staatssecretaris Eric van der Burg zet vier actielijnen uit voor een ‘slagvaardige overheid’: regels vereenvoudigen, dienstverlening verbeteren, de productiviteit van de Rijksdienst verhogen en verkokering tegengaan. De brief koppelt die agenda nadrukkelijk aan de bezuinigingsopgave, maar waarschuwt ook dat vernieuwing investeringen vraagt. Een meerjarige aanpak voor de Rijksdienst moet binnen een half jaar volgen; volgens de begeleidende beslisnota wordt die in het eerste kwartaal van 2027 opgesteld, met onder meer besparingsplannen per ministerie.

Minimaal 500 regels per jaar schrappen of vereenvoudigen

Elk departement krijgt vanaf 1 oktober een eigen doelstelling om regels te schrappen of te vereenvoudigen. Samen moeten de ministeries jaarlijks minstens 500 regels aanpakken: de helft voor burgers en professionals, de andere helft voor ondernemers. Het kabinet wil daarbij ook nationale koppen op Europese regelgeving onder de loep nemen.

De brief noemt daarnaast een omgekeerde bewijslast als inspiratie voor de aanpak. Met VNO-NCW, MKB-Nederland en sectoren worden geselecteerde verplichtingen kritisch bekeken. Het verantwoordelijke departement moet de noodzaak en actualiteit van een regel onderbouwen; lukt dat niet, dan is schrappen het uitgangspunt.

Ook wil het kabinet de aanwas van nieuwe regels beperken. Uitvoeringsorganisaties en toezichthouders moeten daarom al vroeg in beleids- en wetgevingstrajecten meekijken naar noodzaak en uitvoerbaarheid. Bij nieuwe voorstellen wordt voortaan structureel bezien of een horizonbepaling passend is: een regeling vervalt dan na een bepaalde periode, tenzij expliciet tot voortzetting wordt besloten.

Voor het fysieke domein signaleert de brief dat vergaande categorisering tot vergunningsproblematiek kan leiden. De grote stelsels in het sociale en fysieke domein worden stap voor stap aangepakt, maar het kabinet noemt dat trajecten van lange adem. Voor kleinere stelsels worden concretere verkenningen aangekondigd. Zo onderzoekt BZK of de verantwoordingslasten onder de Wet normering topinkomens voor kleine instellingen omlaag kunnen. Ook bereidt het kabinet wijzigingen aan de Wet open overheid voor, gericht op minder juridisering en lagere uitvoeringskosten, met behoud van transparantie en rechtsbescherming. De uitwerking daarvan is voorzien in 2027.

Gegevensdeling moet dienstverlening proactiever maken

Een tweede actielijn richt zich op dienstverlening en gegevensuitwisseling. Het kabinet wil werken aan een structurele oplossing waarmee overheidsorganisaties gegevens kunnen delen voor proactieve dienstverlening. Onderzocht wordt of daarvoor een overkoepelend wettelijk kader nodig is. De uitwerking moet binnen twee jaar gereed zijn.

De brief stelt als richting dat burgers en ondernemers gegevens niet opnieuw hoeven aan te leveren als de overheid die al heeft. Daarvoor zijn volgens het kabinet waarborgen nodig: gegevens mogen niet worden gebruikt voor handhaving of opsporing, en privacy moet zorgvuldig worden beschermd. Nieuwe regelingen moeten gegevensdeling direct regelen; bestaande regelingen en ketens worden stapsgewijs aangepast.

Daarnaast werken gemeenten, publieke dienstverleners en departementen aan het principe ‘altijd de juiste deur’. De aanpak omvat 28 initiatieven bij ruim 40 gemeenten en acht publieke dienstverleners. Een voorbeeld is MijnBetaaloverzicht, dat burgers inzicht moet geven in betalingsverplichtingen bij verschillende uitvoeringsorganisaties.

De Nederlandse Digitale Dienst is voor de zomer gestart. De eerste projecten gaan over een schaalbare soevereine overheidscloud, een omgeving waarin ondernemers makkelijker zaken kunnen doen met de overheid en een methode om wetgeving als uitvoerbare code te schrijven. Begin 2027 wordt de Kamer over de eerste resultaten geïnformeerd.

AI en standaardisering: productiviteitswinst nog niet aangetoond

Voor de bedrijfsvoering wil het kabinet onder meer rijksbrede normen harmoniseren voor huisvesting, inkoop, interne dienstverlening en overhead. Voor rijkskantoren wordt toegewerkt naar 0,5 werkplek per medewerker, behoudens veiligheidsuitzonderingen. Dat vergt spreiding van aanwezigheid, betere bezettingsinformatie en het daadwerkelijk afstoten van overtollige huisvesting.

Ook moeten inkoopvoorwaarden worden verminderd, gezamenlijke inkoop worden uitgebreid en inkoopexpertise worden gecentraliseerd. Bij interne dienstverlening, zoals ICT en facilitaire diensten, moet standaardisering maatwerk terugdringen.

AI krijgt een prominente plaats in de productiviteitsagenda. In het eerste kwartaal van 2027 wil het kabinet ambitieuze doelstellingen en besparingsplannen presenteren voor de inzet van AI bij vereenvoudiging, dienstverlening en productiviteit. Tegelijk bevat de bijlage een waarschuwing uit eerdere taakstellingen: de formatieve effecten van digitalisering en AI mogen niet worden overschat. Digitalisering leidde in het verleden ook tot nieuwe taken, extra capaciteit en meer externe inhuur; bovendien kampen organisaties met legacy-problemen.

Minder adviescolleges, evaluaties en toezicht

De vierde actielijn richt zich op wat de brief de ‘Haagse muren’ noemt: verkokering tussen departementen, beleid, uitvoering en toezicht. Het kabinet wil het aantal vaste adviescolleges — nu 28 — en adviescommissies — circa 150 — substantieel terugbrengen. Concrete reductiedoelen moeten nog dit jaar worden vastgesteld.

Ook het aantal beleidsevaluaties moet fors omlaag. De overheid voert er momenteel circa 400 per jaar uit. Het kabinet wil uitwerken of het effectiever is jaarlijks een beperkte selectie van bijvoorbeeld 10 of 20 evaluaties te kiezen die nodig zijn om het publieke belang te borgen. Voor toezicht wordt een kader ontwikkeld om gerichter te bepalen waar toezicht noodzakelijk is; de keuzes op hoofdlijnen moeten eind 2027 in beeld zijn.

Verder worden de voorgeschreven toetsen en kwaliteitseisen bij nieuwe wetgeving tegen het licht gehouden. Ook wil het kabinet alternatieve financierings- en verantwoordingsvormen verkennen voor problemen die over organisatie- en domeingrenzen heen lopen. De begrotingsregels blijven daarbij leidend.

Taakstelling kan uitvoeringsorganisaties hard raken

De financiële opgave loopt volgens de brief op tot € 3,5 miljard in 2035. Dat bedrag is exclusief de niet volledig uitgekeerde prijsbijstelling, die volgens het kabinet eveneens een feitelijke taakstelling oplevert. Een grove raming komt uit op een vermindering van ongeveer 25.000 fte, maar de gevolgen verschillen sterk per organisatie.

Op 31 december 2025 werkten 160.016 fte bij departementen, inspecties en uitvoeringsdiensten die onder de cao Rijk vallen. Dat is volgens de bijlage circa 41 procent meer dan in 2018. De taakstelling raakt niet alle organisaties gelijk: onder meer uitzonderingen, aflopende tijdelijke budgetten en beperkte sturingsmogelijkheden bij zelfstandige bestuursorganen spelen mee. Voor sommige onderdelen kan de effectieve korting oplopen tot circa 45 procent; in een enkel geval zelfs tot circa 60 procent.

Het kabinet rekent erop dat generieke efficiency van maximaal 0,5 procent per jaar ongeveer een derde van de taakstelling kan invullen. Voor het overige zijn strategische keuzes nodig. De brief stelt dat eerdere taakstellingen vaak als kaasschaaf zijn uitgevoerd: organisaties kregen een percentage en moesten zelf bepalen hoe zij dat invulden. Op papier werden besparingen gerealiseerd, maar door nieuwe intensiveringen bleef de overheid groeien.

Daarbij ligt een groot deel van de opgave bij de uitvoering, omdat het merendeel van de rijksambtenaren daar werkt. De bijlage waarschuwt dat maatregelen gevolgen kunnen hebben voor dienstverlening, continuïteit en bestaande uitvoeringsopgaven. De meerjarige aanpak moet de financiële en formatieve keuzes verbinden aan vier pijlers: bedrijfsvoering, vereenvoudiging van ketens en regelingen, digitale dienstverlening en het terugdringen van sturing, controle en advies.

De Kamerbrief werd volgens de begeleidende beslisnota besproken in het SGO, de ministeriële taskforce op 13 oktober en de ministerraad op 16 oktober. Opmerkingen uit die overleggen zijn verwerkt. De Kamer krijgt de voortgang voortaan ieder voorjaar en najaar gerapporteerd; het commissiedebat Slagvaardige Overheid en Regeldruk staat gepland voor 1 december.

Artikel delen

Reacties

Laat een reactie achter

U moet ingelogd zijn om een reactie te plaatsen.