Van noodmaatregel naar systeemverandering. De Nederlandse stroomfile is allang geen tijdelijk probleem meer. Bedrijven wachten jarenlang op een aansluiting, woningbouwprojecten lopen vertraging op en in delen van het land dreigt de ruimte op het elektriciteitsnet volledig op te raken. Vooral in regio's als Noord-Brabant is de situatie zo nijpend dat overheden, netbeheerders en het bedrijfsleven samen naar noodoplossingen zoeken. Dat schrijft staatssecretaris Jo-Annes de Bat van Klimaat en Groene Groei in een nieuwe Kamerbrief over de aanpak van netcongestie.
Tegelijkertijd klinkt in Den Haag een nieuwe boodschap: de oude situatie, waarin stroom altijd en overal onbeperkt beschikbaar leek, komt niet meer terug. Volgens het kabinet moeten burgers, bedrijven en overheden wennen aan een energiesysteem waarin flexibiliteit de norm wordt en waarin bewuster wordt omgegaan met schaarse netcapaciteit. Die visie wordt inmiddels gedeeld door netbeheerders, toezichthouder ACM en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven.
Ondanks de sombere vooruitzichten ziet het kabinet ook resultaten. Op verschillende plekken in het land blijkt meer ruimte op het net beschikbaar dan eerder werd gedacht.
In Zeeland leverde een nieuwe analyse van de beschikbare capaciteit, gecombineerd met flexibeler gebruik van het netwerk, voldoende ruimte op om minimaal 173 grootverbruikers van de wachtlijst te helpen. In Oostzaan werd zelfs 180 megawatt extra capaciteit gevonden, genoeg om de volledige lokale wachtlijst van 271 partijen weg te werken. Het laat volgens het kabinet zien dat congestie niet overal hetzelfde probleem is en dat slimme analyses soms sneller resultaat opleveren dan nieuwe kabels en stations.
Ook het inzetten van flexibiliteit begint concreet effect te krijgen. Netbeheerders schrijven vaker zogeheten flextenders uit en Liander heeft inmiddels een aanbesteding geopend voor maximaal 750 megawatt flexibel vermogen. Daarnaast zijn in Zuid-Holland en Brabant contracten afgesloten met grote batterijen die kunnen helpen piekbelasting op het net te verminderen. Daardoor ontstaat ruimte voor bedrijven die momenteel nog in de wachtrij staan.
Toch blijft uitbreiding van de infrastructuur onmisbaar. Eind mei werd in de Zuidplaspolder een nieuw hoogspanningsstation geopend, een project van TenneT, Liander en Stedin dat extra ruimte creëert voor woningbouw en bedrijven. Maar er zit een wrange kant aan dat succesverhaal: de realisatie duurde meer dan tien jaar.
Juist daarom werkt het kabinet aan een omvangrijk wetgevingsprogramma dat procedures voor energieprojecten moet versnellen. Ideeën variëren van meer rijksregie bij cruciale projecten tot het vereenvoudigen van vergunningstrajecten. Ook wordt onderzocht of specifieke sleutelprojecten een bijzondere wettelijke status kunnen krijgen, zodat zij sneller gerealiseerd kunnen worden.
Een andere belangrijke wijziging speelt zich af rond woningbouw. Vanaf oktober kunnen gemeenten veel eerder netcapaciteit aanvragen voor nieuwe woonwijken en onderwijsvoorzieningen, zelfs als er nog geen projectontwikkelaar is geselecteerd. Daarmee moet worden voorkomen dat woningbouwplannen vastlopen doordat de benodigde stroomvoorziening pas laat wordt geregeld.
Wel waarschuwt het kabinet voor een nieuwe race om capaciteit. Daarom zijn afspraken gemaakt over een gefaseerde aanvraagprocedure, zodat projecten die het eerst stroom nodig hebben niet worden verdrongen door gemeenten die toevallig eerder een aanvraag indienen.
Misschien wel de meest voelbare verandering voor huishoudens zit in de nettarieven. Netbeheer Nederland heeft een voorstel ingediend voor tarieven die afhankelijk worden van tijdstip en verbruik. Wie stroom gebruikt tijdens drukke uren gaat meer betalen dan iemand die zijn verbruik kan verschuiven naar rustige momenten.
Volgens het kabinet is die financiële prikkel noodzakelijk om de druk op het elektriciteitsnet te verminderen. Bovendien moeten de kosten eerlijker worden verdeeld. Nu betalen huishoudens met een laag verbruik vaak hetzelfde vaste bedrag als huishoudens die veel meer capaciteit gebruiken. De Autoriteit Consument & Markt neemt later dit jaar een definitief besluit over het voorstel. Ondertussen onderzoekt Berenschot wat de gevolgen zijn voor onder meer huishoudens met een warmtepomp.
Opvallend is dat het kabinet tegelijkertijd probeert een hardnekkig misverstand weg te nemen. Volgens onderzoek waarnaar in de Kamerbrief wordt verwezen, kunnen veel huishoudens volledig verduurzamen zonder een zwaardere stroomaansluiting aan te vragen. Elektrisch koken, een warmtepomp en dagelijks gebruik van huishoudelijke apparaten passen vaak binnen een standaard aansluiting. Ook het thuis opladen van een elektrische auto blijkt in veel gevallen mogelijk, zij het tegen een lager laadtempo.
Daarom roept het kabinet consumenten op eerst met installateurs te onderzoeken wat binnen de bestaande aansluiting mogelijk is voordat verzwaring wordt aangevraagd. Dat bespaart kosten én vermindert de druk op het net.
De kern van de nieuwe aanpak is duidelijk: Nederland kan zich niet langer uitsluitend uit de netcongestie bouwen. Nieuwe kabels en stations blijven noodzakelijk, maar het kabinet zet tegelijk zwaar in op slimmer gebruik van bestaande infrastructuur, flexibel stroomverbruik en snellere besluitvorming.
Daarmee verschuift de aanpak van crisisbestrijding naar een fundamentele herinrichting van het energiesysteem. De vraag is niet langer alleen hoe snel het net kan worden uitgebreid, maar ook hoeveel flexibiliteit bedrijven en huishoudens bereid zijn te leveren. Want ondanks de eerste successen erkent het kabinet dat de stroomfile voorlopig nog niet verdwenen is.
