Menu

Filter op
content
PONT Omgeving

Omgevingswet begrenst informatieverzoeken over chemische emissies: voorzorg is geen vrijbrief

Een bedrijf moet gegevens aanleveren die het voorhanden heeft of redelijkerwijs kan verkrijgen. Maar een overheid kan een kennishiaat niet wegvragen. Een juridische factsheet van 1 oktober 2026 zet de grenzen uiteen: elk verzoek moet een wettelijke grondslag hebben, nodig zijn voor een concrete taak en zorgvuldig worden gemotiveerd. Ook het voorzorgsbeginsel schept geen zelfstandige informatiebevoegdheid.

26 October 2026

Beleid

Bij emissies van chemische stoffen met onzekere risico’s ligt het voor de hand om meer informatie bij bedrijven op te vragen. Juridisch is dat niet onbeperkt mogelijk. De doorslaggevende vraag is eerst wat er ontbreekt: bedrijfsinformatie waarover het bevoegd gezag nog niet beschikt, of kennis die nog niet bestaat. Dat onderscheid bepaalt welke bevoegdheid kan worden gebruikt en wie de onderzoekslast draagt.

De factsheet Juridisch kader informatieverhouding bevoegd gezag en bedrijven bij vergunningverlening en vergunningactualisatie vanwege emissies van chemische stoffen met onzekere risico’s, opgesteld in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, beschrijft de regels voor vergunningverlening, actualisatie en toezicht. De centrale begrenzing: informatieverzoeken moeten passen bij de wettelijke taak waarvoor ze worden gedaan. Een algemeen beroep op onzekerheid of voorzorg volstaat niet.

Informatie-asymmetrie is geen kennishiaat

Van informatie-asymmetrie is sprake als een bedrijf al over bedrijfsspecifieke gegevens beschikt, of die redelijkerwijs kan verkrijgen, terwijl het bevoegd gezag die informatie nodig heeft voor een concrete bestuurlijke taak. Een informatiehiaat is iets anders: relevante kennis is bij niemand voorhanden, bijvoorbeeld omdat een stof onvoldoende is onderzocht, een meetmethode ontbreekt of onduidelijkheid bestaat over afbraakproducten of cumulatieve effecten.

In het eerste geval kan het bevoegd gezag binnen de toepasselijke wettelijke grondslag gericht informatie opvragen. In het tweede geval lost een informatievordering het probleem niet vanzelf op. Of onderzoek, monitoring of registratie kan worden verlangd, hangt dan af van de wettelijke basis, de fase van de besluitvorming en de noodzaak in het concrete geval.

Dat onderscheid raakt aan de verdeling van verantwoordelijkheden. Het bedrijf is een primaire bron van proces-, stoffen-, meet- en emissiegegevens. Het bevoegd gezag moet zelf bepalen welke informatie nodig is, de juiste juridische route kiezen en besluiten zorgvuldig voorbereiden en motiveren. Kennisinstellingen en adviesorganen kunnen de besluitvorming ondersteunen, maar nemen die verantwoordelijkheid niet over.

Aanvraagfase: gegevens aanleveren, maar geen nieuwe wetenschap produceren

Bij een vergunning- of maatwerkaanvraag moet de aanvrager op grond van artikel 4:2, tweede lid, Awb de gegevens en bescheiden verstrekken die nodig zijn voor de beslissing en waarover hij redelijkerwijs kan beschikken. Voor milieubelastende activiteiten zijn de aanvraagvereisten nader uitgewerkt in de Omgevingsregeling. Het kan onder meer gaan om informatie over processen, gebruikte stoffen, emissies, verspreiding en mogelijke milieugevolgen.

Wat redelijkerwijs kan worden verlangd, hangt af van de concrete beoordeling. Relevant zijn onder meer de invloedssfeer van de aanvrager, de beschikbaarheid van gangbare meet- en onderzoeksmethoden, de benodigde inspanning en kosten en de informatie die het bedrijf op grond van REACH of CLP al behoort te hebben. Artikel 4:2 Awb biedt volgens de factsheet geen algemene grondslag om een aanvrager nieuwe wetenschappelijke kennis te laten produceren die hij redelijkerwijs niet kan verkrijgen.

Ontbreken gegevens die wél binnen die verplichting vallen, dan kan het bevoegd gezag de aanvrager om aanvulling vragen. Bij uitblijvend herstel kan de aanvraag onder de voorwaarden van artikel 4:5 Awb buiten behandeling blijven. Tegelijk houdt het bevoegd gezag een eigen onderzoeksplicht. Het moet voldoende informatie hebben om zorgvuldig te beslissen en aannemelijk te maken dat de vergunningvoorschriften doelmatig en naleefbaar zijn. Het risico van onvoldoende of niet-representatieve gegevens kan in eerste instantie bij de aanvrager liggen, maar dat ontslaat het bevoegd gezag niet van die eigen verantwoordelijkheid.

Actualisatie: gericht opvragen, niet op verkenning

Na vergunningverlening biedt artikel 16.56 Omgevingswet een specifieke route: de vergunninghouder moet op verzoek gegevens verstrekken die nodig zijn om te beoordelen of de vergunningvoorschriften nog toereikend zijn. Die beoordeling vindt plaats in het kader van artikel 5.38 Omgevingswet, dat het bevoegd gezag verplicht regelmatig te bezien of voorschriften nog volstaan, mede gelet op technische ontwikkelingen en veranderingen in de milieukwaliteit.

De bevoegdheid is doelgebonden. Artikel 16.56 geeft volgens de factsheet geen algemene bevoegdheid om op verkenningsbasis alle mogelijk relevante informatie op te vragen. Het bevoegd gezag moet zelf vaststellen welke gegevens voor de actualisatiebeoordeling nodig zijn en waarom.

Vergunningvoorschriften kunnen ook meet-, monitorings-, registratie-, rapportage- of onderzoeksverplichtingen bevatten. Daarvoor zijn onder meer artikel 5.34 Omgevingswet en artikel 8.32 Bkl relevant; artikel 8.33 Bkl ziet op periodieke rapportage. Maar zulke voorschriften kunnen de eigen beoordeling van het bevoegd gezag niet vervangen. De factsheet verwijst naar een uitspraak van de rechtbank Noord-Nederland uit 2025, waarin het college zijn beoordeling of een vergunning aan nieuwe BBT-conclusies voldeed niet bij de vergunninghouder mocht neerleggen via een onderzoeksvoorschrift.

Ook een vermelding op de pZZS-lijst rechtvaardigt niet zonder meer een extra onderzoeks-, informatie- of monitoringsverplichting. Volgens de aangehaalde rechtspraak onder het voormalige Wabo-kader moet een dergelijke maatregel worden voorafgegaan door een risico-evaluatie.

Toezicht heeft een andere taak

In de toezichtsfase ligt het doel niet bij vergunningbeoordeling of actualisatie, maar bij controle op de naleving van geldende regels en voorschriften. Titel 5.2 Awb geeft toezichthouders bevoegdheden om inlichtingen en zakelijke gegevens en bescheiden te vorderen en zaken te onderzoeken en monsters te nemen. Op grond van artikel 5:20 Awb moet medewerking worden verleend aan vorderingen die de toezichthouder redelijkerwijs kan doen.

Die bevoegdheden zijn stevig, maar niet onbegrensd. De informatie moet verband houden met de toezichtstaak; artikel 5:13 Awb verlangt dat bevoegdheden alleen worden gebruikt voor zover dat redelijkerwijs nodig is. Toezicht biedt daarom geen zelfstandige route om zonder concrete nalevingscontext algemene wetenschappelijke onzekerheden of nog ongedefinieerde risico’s bij een bedrijf uit te vragen.

Voorzorg stuurt de beoordeling, maar schept geen bevoegdheid

Het voorzorgsbeginsel kan relevant zijn wanneer er aanwijzingen zijn voor mogelijke schadelijke gevolgen, terwijl wetenschappelijke onzekerheid bestaat. Het kan binnen een bestaande wettelijke beoordelingsruimte richting geven aan de risico-evaluatie en de motivering van maatregelen. Het schept echter geen zelfstandige nationale bevoegdheidsgrondslag, informatieplicht of onderzoeksplicht.

De factsheet benadrukt dat onzekerheid niet hetzelfde is als een zuiver hypothetisch risico. Voorzorgsmaatregelen moeten steunen op beschikbare gegevens die een wetenschappelijke beoordeling van mogelijke schade en onzekerheid mogelijk maken. De aangehaalde rechtspraak onder het Wabo-kader verlangt bovendien dat een reëel risico aannemelijk is en dat het bevoegd gezag de wettelijke basis en noodzaak van een maatregel motiveert. Die rechtspraak kan volgens de factsheet niet zonder meer worden doorgetrokken naar andere milieudomeinen of wettelijke kaders.

Een algemene verwijzing naar het voorzorgsbeginsel of naar een pZZS-lijst is dus niet genoeg om scherpere voorschriften te dragen. Het bevoegd gezag moet onder meer inzichtelijk maken welk mogelijk gevaar aan de orde is, hoe ernstig, langdurig of onomkeerbaar de gevolgen kunnen zijn en waarom de gekozen maatregel geschikt en evenredig is.

Een verzoek moet concreet en evenredig zijn

Voor een juridisch houdbaar informatieverzoek moet het bevoegd gezag volgens de factsheet ten minste duidelijk maken:

  • welke wettelijke grondslag geldt;
  • welk besluit of welke wettelijke taak centraal staat;
  • welke concrete gegevens worden gevraagd;
  • waarom die gegevens noodzakelijk zijn;
  • waarom ze redelijkerwijs van het bedrijf kunnen worden verlangd;
  • waarom het verzoek geschikt, proportioneel en evenwichtig is.

De uitwerking verschilt per fase: bij een aanvraag gaat het om gegevens die nodig zijn voor de beslissing; bij actualisatie om informatie voor de beoordeling van de toereikendheid van voorschriften; bij toezicht om gegevens die verband houden met nalevingscontrole. Open of onvoldoende afgebakende verzoeken zijn juridisch kwetsbaar.

De factsheet, opgesteld door dr. H.C. Borgers en mr. L.H.J. Baars, is gebaseerd op een analyse van wet- en regelgeving en rechtspraak en op twee online expertsessies met onder meer medewerkers van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, omgevingsdiensten, VNO-NCW en VNCI. Het document brengt het bestaande juridische kader in kaart en bevat geen aanbevelingen voor wetswijzigingen of wetstoepassing.

Artikel delen

Reacties

Laat een reactie achter

U moet ingelogd zijn om een reactie te plaatsen.