Nieuwe monitoringscijfers zetten luchtkwaliteitsbeleid en Omgevingswet verder op scherp. De luchtkwaliteit in Nederland verbetert gestaag en de doelen van het Schone Lucht Akkoord (SLA) lijken binnen bereik. Tegelijkertijd maken de nieuwste monitoringsresultaten duidelijk dat de uitvoering van de herziene Europese luchtkwaliteitsregels voor gemeenten, provincies en omgevingsdiensten juist complexer wordt. Uit de verzamelbrief luchtkwaliteit van staatssecretaris Annet Bertram blijkt dat niet alleen extra maatregelen nodig blijven, maar ook dat de verantwoordelijkheidsverdeling binnen het stelsel van de Omgevingswet op een belangrijk punt anders uitpakt dan eerder werd aangenomen.
Centraal in de Kamerbrief staat de derde voortgangsmeting van het Schone Lucht Akkoord. Volgens het RIVM is het hoofddoel van het akkoord waarschijnlijk haalbaar: bij volledige uitvoering van vastgesteld, voorgenomen en aanvullend SLA-beleid wordt in 2030 een gezondheidswinst van 55 procent bereikt ten opzichte van 2016. Daarmee wordt de ambitie van minimaal 50 procent gezondheidswinst overschreden.
Ook het tweede belangrijke SLA-doel, het toewerken naar de WHO-advieswaarden uit 2005, lijkt voor een groot deel van Nederland haalbaar. De monitoringsrapportage laat zien dat de luchtkwaliteitsnormen die vanaf 2030 in de Europese richtlijn luchtkwaliteit gelden in het grootste deel van het land kunnen worden gehaald.
De verbetering hangt samen met dalende emissies van stikstofoxiden, fijnstof en ammoniak. Nieuwe wetenschappelijke inzichten versterken bovendien het beeld dat emissiereducties meer gezondheidswinst opleveren dan eerder werd aangenomen. Het RIVM berekent dat het gemiddelde levensduurverlies door luchtverontreiniging in 2016 hoger was dan eerder gedacht, waardoor de gezondheidsopbrengst van luchtkwaliteitsmaatregelen eveneens groter uitvalt.
Toch is het beeld niet overal positief. Voor verschillende sectorale doelstellingen blijven knelpunten bestaan. Met name binnenvaart en delen van de industrie lopen achter op de gewenste emissiereducties. Ook de doelstelling voor het verkeer, een vermindering van de gezondheidsschade met 70 procent, wordt volgens de huidige prognoses niet gehaald.
Voor professionals in het omgevingsrecht is vooral de relatie tussen het Schone Lucht Akkoord en de herziene Europese richtlijn luchtkwaliteit relevant.
Hoewel de huidige prognoses gunstig zijn, verwacht het RIVM ook in 2030 nog overschrijdingen of grenssituaties rond enkele bekende hotspots. Daarbij worden onder meer genoemd:
Op het grovere schaalniveau van landelijke concentratiekaarten lijken de meeste normen haalbaar. Op het hogere detailniveau waarop onder de Omgevingswet wordt getoetst, blijken echter meer potentiële knelpunten aanwezig te zijn. Vooral voor stikstofdioxide (NO₂) verwacht het RIVM dat aanvullende maatregelen nodig blijven.
Dat betekent dat de discussie over luchtkwaliteit de komende jaren nadrukkelijk verbonden blijft met vergunningverlening, ruimtelijke ontwikkelingen en woningbouwprojecten.
Een van de meest bestuurlijk relevante onderdelen van de Kamerbrief betreft de implementatie van de herziene Europese richtlijn luchtkwaliteit.
Bij de uitwerking van de noodzakelijke wijzigingen van het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) is gebleken dat eerder een onjuiste interpretatie van de verantwoordelijkheidsverdeling is gehanteerd. De programmaplicht bij dreigende overschrijding van de jaargemiddelde concentraties PM2,5 blijkt niet bij het Rijk te liggen, maar bij gemeenten.
Alleen de verplichting om de gemiddelde blootstelling van de bevolking te verminderen blijft een verantwoordelijkheid van het Rijk.
Deze verduidelijking is meer dan een juridisch detail. Zij verandert de positie van gemeenten bij toekomstige luchtkwaliteitsknelpunten fundamenteel. Waar eerder vooral naar landelijke maatregelen werd gekeken, kan een gemeente straks zelf verantwoordelijk zijn voor het opstellen van een programma wanneer normoverschrijdingen dreigen.
Tegelijkertijd benadrukt het kabinet dat veel luchtkwaliteitsproblemen de mogelijkheden van individuele gemeenten overstijgen. Daarom wordt gezocht naar een samenwerkingsmodel waarin landelijke regie, ondersteuning en lokale uitvoering elkaar aanvullen. Het kabinet wil gemeenten, provincies en andere betrokken partijen hierover begin 2027 verder informeren.
De Kamerbrief laat ook zien dat luchtkwaliteit steeds sterker verbonden raakt met de bredere discussie over industrie, vergunningverlening en leefomgeving.
Naar aanleiding van gesprekken met Omgevingsdienst NL over de Actieagenda Industrie en Omwonenden komt vervolgoverleg over het functioneren van het VTH-stelsel. Daarbij staan onder meer prioritering, innovatie, toezicht, handhaving en regeldruk op de agenda.
Daarnaast wijst de staatssecretaris op bestaande mogelijkheden om schadelijke stoffen te reguleren. Niet alle stoffen kennen namelijk een luchtkwaliteitsnorm. Voor verschillende zware metalen gelden Europese grenswaarden, terwijl andere stoffen uitsluitend via monitoring worden gevolgd. Voor zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) blijven de bestaande minimalisatieverplichtingen uit het Besluit activiteiten leefomgeving van kracht. Vergunningverleners kunnen daarbij strengere eisen stellen wanneer dat nodig is voor de bescherming van gezondheid en leefomgeving.
De brief onderstreept daarmee dat luchtkwaliteitsbeleid niet uitsluitend draait om immissienormen. Ook emissiebeleid, vergunningverlening en bronaanpak blijven cruciale instrumenten.
Voor gemeenten, omgevingsdiensten en adviseurs bevat de Kamerbrief verschillende concrete aandachtspunten:
De nieuwste voortgangsmeting van het Schone Lucht Akkoord laat zien dat Nederland in algemene zin op koers ligt richting de luchtkwaliteitsdoelen voor 2030. De cijfers bieden daarmee een voorzichtige bevestiging van het ingezette beleid. Tegelijkertijd verschuift de aandacht steeds meer van nationale gemiddelden naar lokale knelpunten.
Voor de uitvoeringspraktijk ligt daar de echte uitdaging. Juist op locaties waar woningbouw, verkeer, industrie en gezondheid samenkomen, moeten de komende jaren keuzes worden gemaakt. De Kamerbrief maakt duidelijk dat die keuzes niet alleen een beleidsmatige, maar steeds nadrukkelijker ook een juridische en bestuurlijke dimensie krijgen. Daarbij lijkt de rol van gemeenten onder de Omgevingswet groter te worden dan tot nu toe werd aangenomen.
