Nederland wil mobiele dekking aan de top houden, maar zoekt ruimte voor antennes. Nederland beschikt over een van de best presterende mobiele netwerken ter wereld. Toch signaleren mobiele netwerkoperators dat het steeds lastiger wordt om geschikte locaties te vinden voor nieuwe antenne-opstelpunten, vooral in stedelijke gebieden. Het kabinet ziet op dit moment geen acute landelijke problemen, maar neemt de signalen serieus. Daarom worden twee maatregelen verkend: een verruiming van de vergunningsvrije plaatsing van antenne-installaties van vijf naar zeven meter en een vernieuwing van het Antenneconvenant. Voor omgevingsrechtprofessionals zijn juist deze maatregelen relevant, omdat zij direct raken aan de verhouding tussen telecominfrastructuur, vergunningverlening en de fysieke leefomgeving.
De aanleiding voor de Kamerbrief is een onderzoek van Dialogic naar de beschikbaarheid van antenne-opstelpunten in Nederland. Dat onderzoek laat zien dat er geen sprake is van grootschalige tekortkomingen in de netwerkdekking of capaciteit. Wel ervaren mobiele netwerkoperators toenemende problemen bij het behouden van bestaande locaties en het vinden van nieuwe opstelpunten.
De knelpunten concentreren zich vooral in stedelijke gebieden. Daar concurreren antennes steeds vaker met andere functies op daken, zoals verduurzaming, vergroening en optopping van gebouwen. Ook blijken contractonderhandelingen met vastgoedeigenaren complexer te worden en lopen verwervingsprocessen regelmatig vertraging op.
Volgens Dialogic bedraagt de gemiddelde doorlooptijd voor het realiseren van een nieuw opstelpunt inmiddels anderhalf tot twee jaar. In situaties waarin vergunningprocedures worden gevolgd en bezwaar- of beroepsprocedures plaatsvinden, kan die termijn oplopen tot meer dan vijf jaar.
Tegelijkertijd constateert zowel Dialogic als het kabinet dat de kwaliteit van de Nederlandse mobiele netwerken vooralsnog zeer hoog blijft. De huidige schaarste leidt nog niet tot landelijke dekkingstekorten of structurele capaciteitsproblemen.
De maatregel die voor de omgevingsrechtelijke praktijk waarschijnlijk de meeste aandacht zal krijgen, is de mogelijke verruiming van de vergunningsvrije plaatsing van antenne-installaties.
Op dit moment geldt onder het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) dat veel antenne-installaties op daken tot vijf meter hoogte vergunningvrij kunnen worden geplaatst. Daardoor valt een groot deel van de telecominfrastructuur al buiten de reguliere vergunningplicht.
Het kabinet wil nu onderzoeken of deze hoogte kan worden verhoogd naar zeven meter. Hiervoor is een wijziging van regelgeving onder de Omgevingswet nodig. Het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening zal samen met Economische Zaken eerst onderzoeken welke effecten zo'n verruiming heeft op:
De gedachte achter de maatregel is dat hogere antenne-installaties op bestaande gebouwen mogelijk beter kunnen worden gedeeld door meerdere operators. Daarmee zou de druk op de zoektocht naar nieuwe locaties kunnen afnemen.
Van een concrete wetswijziging is echter nog geen sprake. Eerst volgt onderzoek. Pas daarna wordt besloten of wijziging van het Bbl wenselijk is.
Een tweede spoor betreft de vernieuwing van het Antenneconvenant.
Dat convenant bevat afspraken tussen Rijk, gemeenten en mobiele operators over de plaatsing van vergunningvrije antennes. Het huidige convenant loopt af en wordt momenteel herzien.
Opvallend is dat het kabinet nadrukkelijk kijkt naar uitbreiding van het aantal deelnemers. De eerste gesprekken worden gevoerd met Aedes, de koepel van woningcorporaties. Achterliggende gedachte is dat woningcorporaties beschikken over grote vastgoedportefeuilles en veel hoogbouw in stedelijke gebieden.
Ook andere organisaties met veel vastgoed kunnen in beeld komen. In de Kamerbrief worden universiteiten, hogescholen en mbo-instellingen genoemd als mogelijke toekomstige deelnemers.
Voor gemeenten kan dat relevant zijn. Een groter netwerk van convenantspartijen zou de beschikbaarheid van geschikte antennelocaties kunnen vergroten en tegelijkertijd leiden tot meer uniforme afspraken over plaatsing en beheer.
Naast nationale maatregelen wijst het kabinet op de betekenis van de Europese Gigabit Infrastructure Act (GIA).
Deze verordening verplicht overheidsinstanties om mee te werken aan redelijke verzoeken van telecomaanbieders voor het gebruik van fysieke infrastructuur en gebouwen voor de plaatsing van antenne-installaties.
Voor gemeenten betekent dit dat verzoeken voor gebruik van gemeentelijke gebouwen, objecten of infrastructuur niet zonder meer kunnen worden afgewezen. Het uitgangspunt van de verordening is dat toegang in beginsel moet worden worden verleend, tenzij een geldige weigeringsgrond bestaat.
Wat precies onder een "redelijk verzoek" moet worden verstaan, blijft afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Het kabinet ziet bewust af van een nadere nationale invulling van deze open norm. Geschillen kunnen worden voorgelegd aan de Autoriteit Consument & Markt (ACM).
De verwachting is dat de GIA de komende jaren een steeds grotere rol gaat spelen bij discussies over daklocaties, gemeentelijke eigendommen en andere publieke objecten.
Voor professionals in het omgevingsrecht zijn met name vier ontwikkelingen relevant.
1. Mogelijke uitbreiding van vergunningvrij bouwen
Wanneer de grens daadwerkelijk wordt verhoogd van vijf naar zeven meter, zal een groter aantal antenne-installaties buiten de vergunningplicht vallen. Dat kan leiden tot minder vergunningaanvragen, maar ook tot discussies over ruimtelijke kwaliteit, omgevingsdialoog en visuele impact.
2. Meer aandacht voor telecom in de fysieke leefomgeving
Uit het Dialogic-onderzoek blijkt dat telecominfrastructuur steeds vaker concurreert met andere ruimtelijke opgaven, zoals woningbouw, verduurzaming en klimaatadaptatie. Gemeenten zullen vaker afwegingen moeten maken tussen deze belangen.
3. Nieuwe positie van publieke vastgoedeigenaren
Door de Gigabit Infrastructure Act krijgen gemeenten, provincies en andere overheden nadrukkelijker te maken met verzoeken voor gebruik van gebouwen en objecten. Een goede interne organisatie en duidelijke procedures worden belangrijker.
4. Toenemende behoefte aan beleidsmatige regie
Het onderzoek laat zien dat de kwaliteit van lokale samenwerking sterk verschilt. Gemeenten met actueel antennebeleid, vaste contactpersonen en structureel overleg met operators blijken beter in staat om aanvragen te begeleiden dan gemeenten waar telecom slechts incidenteel aandacht krijgt.
Van een landelijke crisis rond antennelocaties is geen sprake. Zowel het kabinet als Dialogic benadrukken dat de Nederlandse mobiele netwerken uitstekend functioneren. De signalen uit de sector wijzen echter wel op toenemende druk, vooral in stedelijke gebieden waar de ruimte schaars is.
Daarom kiest het kabinet voor een voorzichtige koers: geen ingrijpende wettelijke maatregelen, maar eerst onderzoek naar een verruiming van de vergunningsvrije hoogte en een vernieuwing van het Antenneconvenant. Voor de omgevingsrechtelijke praktijk zijn juist deze stappen interessant. Als de vergunningsvrije grens daadwerkelijk wordt verhoogd naar zeven meter, kan dat de komende jaren een van de meest zichtbare wijzigingen worden op het snijvlak van telecombeleid, vergunningverlening en ruimtelijke ordening. Tot die tijd blijft het vooral een kwestie van monitoren, afwegen en voorbereiden op een groeiende behoefte aan digitale infrastructuur.
