Gezondheid vindt men het allerbelangrijkste in het leven. Een gezonde bevolking heeft positieve effecten op de economie omdat er sprake is van een hogere arbeidsdeelname. Ook heeft een gezonde leefomgeving positieve effecten op het welbevinden omdat het vermindering van ziektelast geeft.

Artikel 1.3 van de Omgevingswet zet dan ook de gezonde en veilige leefomgeving centraal:

De omgeving moet uitnodigen tot gezond gedrag (zoals bewegen) en tegelijkertijd beschermen tegen negatieve invloeden, zoals luchtvervuiling, geluid en hittestress. 

Hoe ziet een gezonde leefomgeving er dan uit? Om hier een beeld van te krijgen, kun je gebruikmaken van de digitale buurtatlas. Hierin zie je hoe gezondheid wordt ervaren en welke sociale en fysieke indicatoren een rol spelen. Ook de Volksgezondheid Toekomstverkenning 2024 en de Atlas Leefomgeving geven inzicht.

In de Omgevingswet zijn de volgende mogelijkheden voor het beschermen en verbeteren van de gezonde leefomgeving opgenomen:

• instructieregels in verordeningen;
• verplichte programma’s zoals geluid;
• inzet lokale en regionale regelgeving zoals omgevingsplannen;
• art. 2.1 lid 4; bij evenwichtige toedeling van functies (in het omgevingsplan) in ieder geval rekening houden met het belang van het beschermen van de gezondheid;
• art. 3.3: het bevoegd gezag moet in de omgevingsvisie rekening houden met het voorzorgsbeginsel⁷ en andere milieubeginselen.

Over gezondheid in de omgevingsvergunning gaan de artikelen 5.32 en 5.42 lid 4 van de Omgevingswet en de artikelen 8.101 en 8.102 van het Besluit kwaliteit leefomgeving.

Omgevingsvisie

In een aantal omgevingsvisies wordt de gezonde leefomgeving op verschillende manieren beschreven. Gezondheidsbescherming, gezondheidsbevordering en gezondheid faciliteren zijn de meest gebruikte begrippen. De ene gemeente beperkt zich tot gezondheidsbescherming door milieuregels centraal te zetten, de ander zet gezondheidsbevordering centraal door een directe koppeling naar het sociaal domein te maken. Het faciliteren van gezondheid, bijvoorbeeld het stimuleren van een gezond werkklimaat komt minder vaak voor.

Hoe de gezonde leefomgeving beschreven wordt, daar ben je als gemeente vrij in. Een goede milieueffectrapportage (mer) of beter nog een omgevingseffectrapportage (OER) geeft een goede onderbouwing bij besluiten. Een mer of OER geeft inzicht in de gebieden en opgaves waar de milieu- of gezondheidsnormen een grens dreigen te overschrijden. Zie bijvoorbeeld de OER van gemeente Geertruidenberg.

Programma en omgevingsplan

De ambities uit de omgevingsvisie kan het college laten vertalen in maatregelen in een (vrijwillig) programma van de Omgevingswet. Kijk goed waar de maatregelen het effectiefst zijn. Met de stapeltool van het RIVM kan voor elke wijk worden bekeken wat de scores op lucht, geluid, en gezondheid zijn. Enkele voorbeelden van maatregelen zijn stimuleringssubsidie voor gezond eten of wandelpaden in agrarisch gebied, events voor meer bewegen, een voorlichtingsactiviteit over het gebruik van houtkachels of een subsidieprogramma voor geluidsvermindering op bedrijventerreinen.

Waar nodig worden maatregelen uitgewerkt in regels voor het omgevingsplan. Enkele voorbeelden van het bevorderen van gezondheid zijn:

• Het verzorgen van een beweegvriendelijke omgeving door het aanleggen en verbeteren van fiets- en wandelpaden en het zorgen voor goede verbindingen.
• Groen en recreatie: het ontwerpen van groene en waterrijke gebieden die uitnodigen tot ontspanning en beweging.
• Ontmoetingsplekken: het zorgen voor voldoende ontmoetingsplekken in de wijk, zoals pleintjes en buurthuizen.
• Rookvrij beleid: het stellen van regels die bijvoorbeeld roken bij scholen ontmoedigen. 

Het verbeteren van de leefomgeving kan door eisen te stellen aan:

• Locatiebeleid: het niet toelaten van functies bij locaties. Bijvoorbeeld een kinderdagverblijf niet naast de snelweg.
• Afstandseisen: afstanden tussen veehouderijen en woonwijken strenger dan wettelijke norm (geur en stikstofcirkels).
• Beperking van activiteiten: geluidsoverlast tegengaan door bouwnormen, tijdsvakken enzovoort. 
• Ventilatie en geluid: normen voor ventilatie, geluidsisolatie en het beperken van warmte (ook in ondergrond).
• Veehouderijen: maximaal aantal dieren via normen of het instellen van regels voor de gezondheid als voorwaarde voor een planwijziging.
• Luchtkwaliteit: normen, zowel bij bestaande als bij nieuwe activiteiten.