Het begrip grond in het kader van de ruimtelijke ordening

De ondergrond heeft vele functies (winning fossiele brandstoffen, drinkwaterwinning, opslag gas/afvalstoffen, geothermie, warmte-koudeopslag, ondergrondse bouwwerken etc.) en door een toenemend gebruik van de ondergrond kunnen functies met elkaar gaan conflicteren. In de ruimtelijke ordening worden gronden bestemd en voorafgaand hieraan moeten de veelal onderling tegenstrijdige belangen worden afgewogen.
Daarbij kan aanwezige bodem- en grondwaterverontreiniging negatieve consequenties hebben voor het functioneel gebruik. Het ruimtelijk gebruik van de ondergrond is thans nog nauwelijks geregeld terwijl de Wet ruimtelijke ordening (Wro) daartoe in beginsel wel de mogelijkheden biedt.

Als in de Wet ruimtelijke ordening wordt gesproken over “grond, gronden of gebied” dan wordt daaronder, volgens artikel 1.1, tweede lid, sub a, mede verstaan:

” de onder- en bovengrond op verschillende niveaus, alsmede water, de territoriale zee en de exclusieve economische zone daaronder begrepen.”

Gelet op de definitie staat buiten twijfel dat de regeling van een bestemmingsplan eveneens van toepassing kan zijn op ondergronds gebruik van die bodem mits het ruimtelijk relevant is. Ondergronds bouwen is een bekend voorbeeld. Een bestemmingsplan behoeft het ondergronds bouwen niet expliciet toe te staan, het gaat om de vraag of het bouwen het gebruik volgens een gelegde bestemming niet verhindert. Anderszins kan in een bestemmingsplan een expliciet bouwverbod of bouw/ gebruiksvoorschriften opnemen voor ondergrondse bestemmingen mits de bepalingen gekoppeld zijn aan een bestemming die tot een goede ruimtelijke ordening strekt en de vaststelling van beperkende voorschriften noodzakelijk maakt.
In het verleden zijn er (deels onder de oude WRO) al wel een aantal uitspraken gedaan over hoe planregels geïnterpreteerd dienen te worden bij ondergrondse bouwwerken. Hieruit blijkt dat het gebruik van de ondergrond ook al lange tijd “geregeld” kan worden. Een aantal voorbeelden die vooral casuïstisch van aard zijn en een indruk geven wat er in de ondergrond geregeld wordt:

ABRvS 8 oktober 1985, Zaaknummers R03.83.2479 en R03.83.3290

De rooilijnvoorschriften in een bouwverordening gelden ook voor ondergrondse bouwwerken.

ABRvS 28 februari 1996, Zaaknummer R03.93.2220

Op het moment dat een bestem
mingsplan niets regelt omtrent ondergronds bouwen, zijn de bouwvoorschriften in beginsel ook van toepassing op ondergrondse bouwwerken.

ABRvS 30 november 2005, Zaaknummer 200409950/1, ECLI:NL:RVS:2005:AU7153

In een bestemmingsplan kan worden geregeld dat o
nderkeldering van gebouwen niet wordt meegerekend bij het bepalen van de maximaal toelaatbare inhoud van woningen.

ABRvS 16 juli 2008, Zaaknummer 200708076/1, ECLI:NL:RVS:2008:BD7349

Op het moment dat in een bestemmingsplan geen onderscheid wordt gemaakt i
n ondergronds en bovengronds bouwen, brengt de strekking van de regels mee dat ondergrondse bouw moet worden meegerekend bij het bepalen van de inhoud van de woning.

Voorzieningenrechter Rechtbank Dordrecht 29 november 2010, AWB 10/1308, ECLI:NL:RBDOR:2010

:BO6098

Bouwplan waarin is voorzien in heipalen die op de grens van het bouwvlak schuin worden ingeslagen en daardoor ondergronds de grens van het bouwvlak overschrijden. Oordeel van de
voorzieningenrechter is dat de heipalen onderdeel zijn van het vergund
e bouwwerk; de heipalen zijn geen ondergeschikte bouwdelen die bij het toetsen van het bouwplan aan het bestemmingsplan buiten aanmerking dienden te blijven; deze heipalen overschrijden het in het bestemmingsplan gegeven bouwvlak, zodat het bouwplan op het
punt van deze heipalen in strijd is met het bestemmingsplan.

Een ander voorbeeld van gebruik van de ondergrond en de daarvoor noodzakelijke ruimtelijke reservering zijn ondergrondse buisleidingen. In de Nederlandse bodem ligt ongeveer 300.000 kilometer aan ondergrondse buisleidingen. Hiervan wordt zo’n 18.000 kilometer gebruikt om gevaarlijke stoffen te transporteren, vooral aardgas en brandbare vloeistoffen. Een buisleiding die wordt gebruikt voor transport van gevaarlijke stoffen, is een risico voor de veiligheid. Als de leiding gaat lekken, kunnen de gevaarlijke stoffen vrijkomen. Zo ontstaat er een kans op explosie, vergiftiging van mensen of dieren of verontreiniging van het milieu. In het Besluit externe veiligheid buisleidingen, een AMvB op grond van de Wet milieubeheer, staan veiligheidsvoorschriften waaraan de exploitant en de gemeente zich moeten houden. Gemeenten moeten buisleidingen in hun bestemmingsplannen opnemen. Ook moeten gemeenten bij nieuwbouw zorgen voor genoeg afstand tussen bebouwing en buisleidingen.

ABRvS 5 juni 2013, Zaaknummer 201210308/1/R1, ECLI:NL:RVS:2013:CA2050

Rijksinpassingsplan voor de realisatie van een nieuwe 380 kV-verbinding waarvan delen ondergronds worden aangelegd. De gezondheidsrisico’s van de ondergrondse aanleg d
ienen te worden beoordeeld.