Causaal verband

Schade komt alleen voor vergoeding/compensatie in aanmerking, indien en voor zover die schade het directe gevolg is van de gestelde schadeveroorzakende handeling of besluit. Deze bepaling uit het BW (artikel 6:98 BW) is evenzeer van toepassing in het stelsel van nadeelcompensatie. Bij de beoordeling van de vraag of bepaalde schade het gevolg is van een bepaald rechtmatig overheidshandelen, moet worden nagegaan of:

de schade ook zonder dat rechtmatig overheidshandelen zou zijn ontstaan (het zogenoemde “condicio sine qua non-verband”);

de gestelde schade redelijkerwijs (geheel of gedeeltelijk) kan worden toegerekend aan het gestelde rechtmatige overheidshandelen.

Tjepkema inventariseert in zijn “Magnum opus”

“Nadeelcompensatie op basis van het égalitébeginsel”, M. Tjepkema, 2010 (paragraaf 6.5.4).

treffend de factoren die in de weg kunnen staan aan het aanwezig zijn van het noodzakelijke “condicio sine qua non-verband”, hetgeen hierna door de auteur van verwijzingen naar recente(re) jurisprudentie wordt voorzien:

De gestelde schadeoorzaak ging niet in tijd vooraf aan de schade

Schade die eerder geleden wordt dan het moment dat de schadeoorzaak zich voordeed is in de regel niet aan de schadeoorzaak te relateren, of het zou moeten gaan om “schaduwschade”, die echter ook in het stelsel van nadeelcompensatie niet voor vergoeding in aanmerking komt. Een mooi voorbeeld daarvan is de uitspraak ABRvS 29 april 2020, ECLI:NL:RVS:2020:1166 (Staatssecretaris EZ), waarin de Afdeling onder uitdrukkelijke verwijzing naar de planschademethodiek bepaalt dat schaduwschade niet voor vergoeding op basis van nadeelcompensatie in aanmerking komt:

“… de rechtbank (heeft) in de Wnb terecht geen grondslag gezien voor toekenning van de door North Sea Port verzochte schade ten gevolge van het aanwijzingsbesluit, waarbij de rechtbank in zoverre terecht steun heeft gevonden in de uitspraken van de Afdeling van 28 september 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2582 en van 23 mei 2018, ECLI:NL:RVS:2018:1698, die zien op afdeling 6.1 van de Wet ruimtelijke ordening. De rechtbank heeft derhalve in zoverre terecht geoordeeld dat de keuze van de wetgever om uitsluitend schade te vergoeden eerst nadat de nadere besluiten, als in de vorige alinea vermeld, zijn genomen, in de weg staat aan nadeelcompensatie op grond van het égalité-beginsel.”

Het bedrijf liet reeds wisselende resultaten zien of laat geen slechter bedrijfsresultaat zien

In deze gevallen zijn de ontwikkelingen in de bedrijfsresultaten niet te koppelen aan het beweerdelijk schadeveroorzakende handelen. Ook het pas veel later na de schadeoorzaak intreden van de schade kan tot deze categorie worden gerekend: zie bijvoorbeeld ABRvS 1 februari 2017, ECLI:NL:RVS:2017:236 (Rotterdam).

De schade vloeit voort uit een eigen keuze van de benadeelde zelf

Dit speelde bijvoorbeeld in de zaak die leidde tot de uitspraak ABRvS 21 december 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BU8878 (Zuidplas). In deze casus werd schade gesteld als gevolg van de tijdelijke afsluiting van wegen, waardoor omgereden moest worden. Daarnaast betoogden de aanvragers dat zij niet alleen tijdelijk huurinkomsten waren misgelopen, maar ook op permanente basis omdat zij vanwege langdurige leegstand een lagere huur waren overeengekomen. De Afdeling overweegt:

“Ten aanzien van de gestelde lagere huurinkomsten heeft het college zich terecht op het standpunt gesteld dat het overeenkomen van een permanent lagere huur een eigen keuze betreft en geen noodzakelijk gevolg is van een tijdelijke afsluiting.”

Ook de uitspraak ABRvS 24-04-2019, ECLI:NL:RVS:2019:1302 (Minister I&W) is hiervan een mooi voorbeeld. De kernoverweging van deze uitspraak luidt:

“De Afdeling is van oordeel dat de minister zich terecht op het standpunt heeft gesteld dat de schade niet het directe gevolg is van besluitvorming en/of handelingen van de minister. De schade is het directe gevolg van haar bedrijfseconomische beslissing geen gebruik te maken van de aanmeerkade Aan ’t Veer in verband met de toegenomen concurrentie. Deze toegenomen concurrentie – wat daar ook van zij – is niet het directe gevolg van de besluitvorming en/of handelen van de minister.’’

Zie naar analogie de bespreking van het planschadestelsel in paragraaf 6.2 van deze uitgave, waaruit blijkt dat een wijziging van concurrentieverhoudingen evenmin tot aanspraken op tegemoetkoming in planschade leidt.

Er is sprake van een andere, onbekende oorzaak

Tjepkema merkt in dit verband op dat in sommige uitspraken in het midden wordt gelaten wat de werkelijke oorzaak is, doch volstaan wordt met het oordeel dat de gestelde oorzaak in elk geval niet de oorzaak van de schade is (of kan zijn). In dergelijke gevallen wordt het voor de aanvrager lastig, nu de bewijslast van het aanwezig zijn van causaal verband bij hem of haar lig. Het is niet zo dat het bestuursorgaan zou moeten aantonen dat causaal verband ontbreekt. Zie voor een voorbeeld in de jurisprudentie: ABRvS 30 november 2022, ECLI:NL:RVS:2022:3510 (Noord-Holland), waarin de Afdeling overweegt:

“Op de belanghebbende rusten in dit geval de stelplicht en de bewijslast van het condicio sine qua non-verband. Zie de uitspraak van de Afdeling van 9 juni 2021, ECLI:NL:RVS:2021:1199, r.o. 22 en vergelijk het arrest van de Hoge Raad van 25 september 2020, ECLI:NL:HR:2020:1510. Dit betekent dat ook het bewijsrisico voor het ontbreken van het causaal verband bij de benadeelde/belanghebbende ligt als hij er niet in slaagt te bewijzen dat de schade het gevolg is van de gestelde schadeoorzaak.”

Een andere reden waarom het voor de aanvrager “mis” kan gaan op dit punt is als de schade als gevolg van het onrechtmatige besluit ook zou zijn geleden als het bestuursorgaan een rechtmatig besluit had kunnen nemen. Dat ondervond de aanvrager in de zaak die leidde tot de uitspraak ABRvS 28 december 2016, ECLI:NL:RVS:2016:3462 (Amsterdam), waarvan de kernoverweging luidt:

“Indien aannemelijk is dat het algemeen bestuur een rechtmatig besluit zou hebben genomen dat naar aard en omvang dezelfde schade tot gevolg zou hebben gehad, dan heeft Biolicious geen schade geleden door het besluit van 4 september 2012. Dat een dergelijk besluit zou zijn genomen, zal in beginsel kunnen worden aangenomen als het algemeen bestuur, na vernietiging, opnieuw beslist en een vergelijkbare markt instelt en dat besluit onherroepelijk wordt, maar kan ook worden afgeleid uit andere omstandigheden.”