Processuele connexiteit

Het vereiste van “processuele connexiteit” betekent dat tegen zuivere schadebesluiten alleen in het bestuursrecht kan worden opgekomen, indien het schadeveroorzakende handelen zelf ook vatbaar was voor rechtsmiddelen in het bestuursrecht. Anders dan bij de “materiële connexiteit” is het aantal uitspraken dat over dit thema gaat, bijzonder groot. Het vereiste van processuele connexiteit brengt met zich mee dat een getroffene voor feitelijk en ander niet-appellabel handelen zijn rechtsbescherming moet zoeken bij de burgerlijke rechter. Dat is alleen anders als het betrokken een bestuursorgaan een nadeelcompensatieregeling heeft opgesteld die van toepassing is op het schadeveroorzakende handelen;

Dit was precies de reden voor de minister van Verkeer en Waterstaat om in 1991 de “Regeling nadeelcompensatie Rijkswaterstaat” te publiceren.

in dat geval vindt de rechtsbescherming plaats in het bestuursrecht. De meest recente voorbeelden van het ontbreken van processuele connexiteit zijn te vinden in de volgende uitspraken:

ABRvS 27 juli 2022, ECLI:NL:RVS:2022:2160 (Waterland)

Het betrof in deze zaak een schadeclaim naar aanleiding van het aannemen van een motie in de gemeenteraad waardoor niet langer medewerking werd verleend aan de totstandkoming van een bouwproject van aanvrager. Nadat deze had onderkend dat er geen sprake was van onrechtmatig handelen of onrechtmatige besluiten, stuitte de claim wegens “rechtmatig overheidshandelen” in bestuursrechtelijke sfeer op het ontbreken van processuele connexiteit:

“Anders dan [appellant] betoogt, kan het aannemen van een motie in een raadsvergadering niet gelijkgesteld worden met een besluit als bedoeld in artikel 1:3, eerste lid, van de Awb. Het gaat om een politiek oordeel dat niet op rechtsgevolg is gericht. Een aangenomen motie schept op zich geen juridische verplichtingen. Voor zover de gemeente hierdoor de met de Wooncompagnie gesloten overeenkomsten heeft opgezegd, zijn dit privaatrechtelijke rechtshandelingen en geen besluiten als bedoeld in artikel 1:3, eerste lid, van de Awb.’’

ABRvS 10 april 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1125 (Heerlen)

Deze zaak is een mooi voorbeeld hoe “strak” de Afdeling qua rechtsbescherming de scheidslijn aanbrengt tussen besluiten en feitelijke handelingen. In dit geval bestond namelijk een hechte samenloop van schade-oorzaken, waaraan deels een besluit ten grondslag lag, maar deels ook niet. De rechtbank beoordeelde (op instigatie van adviseur SAOZ), moedig als zij was, “het geheel” van de maatregelen omdat:

“door de bundeling van schadeoorzaken voorkomen wordt dat de beoordeling onpraktisch en onnodig complex wordt. Verder is er door die bundeling een laagdrempelige en efficiënte rechtsbescherming. Bovendien is de gekozen benadering in overeenstemming met toekomstig recht dat in titel 4.5 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) wordt opgenomen.”

De Afdeling is echter onverbiddelijk:

“De bestuursrechter kan geen oordeel geven over de rechtmatigheid van de beslissing van het college over compensatie van de door [aanvrager] gestelde schade als gevolg van de feitelijke werkzaamheden aan het Maankwartier, omdat het daarbij niet gaat om de uitoefening van een publiekrechtelijke bevoegdheid waartegen beroep openstaat, al dan niet na het daaraan voorafgaand maken van bezwaar. Gelet hierop heeft de rechtbank niet onderkend dat het college ten onrechte heeft nagelaten het bezwaar van [aanvrager] tegen het besluit van 18 januari 2017 in zoverre niet-ontvankelijk te verklaren.’’

ABRvS 24 juli 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2530 (Heerenveen)

Het betrof in deze zaak een nadeelcompensatieclaim vanwege de mededeling van de gemeente dat geen planologische medewerking zou worden verleend aan de vestiging van een “Action XL” in het bedrijfspand van aanvrager. Deze mededeling betrof volgens de Afdeling geen besluit, maar informatieverstrekking en was daarmee niet gericht op rechtsgevolg, waarop het voor aanvrager mis ging:

“De brief van 24 november 2011 is informatief van aard en niet gericht op rechtsgevolg en daarmee geen besluit als bedoeld in artikel 1:3, eerste lid, van de Awb. Dit betekent dat het niet mogelijk is om tegen het standpunt zoals vervat in de brief van 24 november 2011 bezwaar en beroep aan te tekenen. Daaruit volgt dat de bestuursrechter evenmin bevoegd is tot kennisneming van beroep tegen de afwijzende beslissing van het college op het verzoek van [appellante] om vergoeding van de schade als gevolg van dat (beweerdelijk) onrechtmatig bestuurshandelen.’’

ABRvS 20 juni 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2040 (Sûdwest Fryslân)

Aanvrager dient in deze zaak een verzoek om nadeelcompensatie in, dit in verband met de uitvoering van rioleringswerkzaamheden en (weg)werkzaamheden die het woongenot langdurig nadelig beïnvloed hebben. De aanvraag stuit bij de bestuursrechter op het ontbreken van processuele connexiteit:

“De Afdeling stelt vast dat in de gemeente Súdwest Fryslân ten tijde van belang geen wettelijke grondslag voor de behandeling van een verzoek om nadeelcompensatie bestond. Het college voerde evenmin beleid voor de behandeling van een verzoek om nadeelcompensatie op basis van een gepubliceerde beleidsregel. Bij gebreke van een wettelijke grondslag of gepubliceerde beleidsregeling is de bestuursrechter slechts bevoegd tot kennisneming van beroepen tegen een zuiver schadebesluit, indien die rechter ook bevoegd is te oordelen over beroepen tegen de gestelde schadeveroorzakende uitoefening van de publiekrechtelijke bevoegdheid zelf (zie onder meer de uitspraak van de Afdeling van 6 mei 1997, ECLI:NL:RVS:1997:AA6762, AB 1997, 229).’’

Er is een bijzondere categorie besluiten en handelingen waarbij zowel sprake is van “materiële connexiteit” als “processuele connexiteit”, maar waarbij niettemin toch geen aanspraak op nadeelcompensatie kan bestaan. Het betreft besluiten en handelingen in het kader van handhavend optreden door een bestuursorgaan. Dat ondervond een ondernemer die zonder de daarvoor benodigde vergunning een viskiosk exploiteerde, die in verband met de uitvoering van een project moest wijken.

ABRvS 30 januari 2019, ECLI:NL:RVS:2019:258 (Den Haag).

De uitspraak begon voor de aanvrager nog overweging die veelbelovend leek:

“Voor het toekennen van schadevergoeding in de vorm van nadeelcompensatie wegens een onherroepelijk besluit kan aanleiding bestaan indien sprake is van een situatie van onevenredige, buiten het normaal maatschappelijk risico vallende en op een beperkte groep burgers of instellingen drukkende schade, die het gevolg is van een op de behartiging van het openbaar belang gericht rechtmatig optreden van een bestuursorgaan.”

Maar al gauw gaat het voor de aanvrager “mis”:

“Het moet dus gaan om een situatie waarop het algemeen rechtsbeginsel van gelijkheid voor de openbare lasten, het zogenoemde égalitébeginsel, ziet. Daarvan is in dit geval geen sprake omdat het gaat om schade die [appellante] ondervindt als gevolg van handhaving wegens een door haar overtreden norm, namelijk het exploiteren van een viskiosk zonder dat zij daarvoor in het bezit was van een containervergunning. De schade die zij door het handhavend optreden hiertegen heeft ondervonden, kan daarom niet worden verhaald op de gemeente.’’