De architect, het belang en het monument

Een architect is het niet eens met een voorgenomen verbouwing van een gebouw, dat gerealiseerd is volgens zijn ontwerp. Heeft hij een belang, dat hem in staat stelt op te komen tegen de voor die verbouwing benodigde omgevingsvergunning? En als de verbouwing een aanbouw betreft van een rijksmonument, is daarvoor dan een monumentenvergunning vereist? Deze vragen kwamen aan de orde in een uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van 14 februari 2018 (

ECLI:NL:RVS:2018:521

).

De vraag naar het belang van de architect was extra pikant, omdat deze architect al eerder geprobeerd had om met een civiele kortgedingprocedure de verbouwing te beletten, zich beroepend op zijn auteursrecht. Kansloos zijn dergelijke vorderingen niet, zoals de architect van Naturalis aantoonde: zijn op het auteurecht gestoelde vordering tot het opleggen van een verbod tot verbouwing was toewijsbaar (rechtbank Den Haag 25 januari 2017, ECLI:NL:RBDHA:2017:555). De voorzieningenrechter had in deze zaak  zo’n vordering echter afgewezen (ECLI:NL:RBNHO:2016:9878). Deels vond voorzieningenrechter de verbouwing zo marginaal , dat de architect zich daar niet in redelijkheid tegen kon verzetten. Voor een ander deel van de verbouwing zag de voorzieningenrechter wel dat deze tot aantasting van het auteursrecht van de architect zou leiden, maar dat deze weer niet zo ernstig was dat het zou leiden tot een aantasting van diens eer of goede naam.

De vergunninghouder stelde in de bestuursrechtelijke procedure dat onder deze omstandigheden de architect geen eigen belang in de zin van de Algemene wet bestuursrecht meer had om op te komen tegen de omgevingsvergunning die voor de verbouwing was verleend. Het auteursrecht waaraan hij dat belang zou moeten ontlenen, was immers volgens de burgerlijke rechter geen beletsel voor de verbouwing. De Afdeling oordeelt echter anders:

“De bescherming tegen de aantasting van het auteursrecht en de daaruit voorvloeiende persoonlijkheidsrechten vormen in dit geval een voldoende objectief en persoonlijk belang dat rechtstreeks bij de besluiten is betrokken. Dat de voorzieningenrechter de vordering van [appellant] heeft afgewezen, maakt dat niet anders. Het betreft een inhoudelijk en voorlopig oordeel over de mate van aantasting van het bouwwerk, welk oordeel de bestuursrechter niet bindt”.

Deze overweging intrigeert: is de bestuursrechter niet gebonden omdat het gaat om een inhoudelijk oordeel, om een voorlopig oordeel of om een oordeel over iets anders dan de aanwezigheid van een voldoende objectief en persoonlijk belang? Dat de voorzieningenrechter een inhoudelijk oordeel heeft gegeven, lijkt geen argument om zijn uitspraak te negeren; aan een niet-inhoudelijke uitspraak zal toch niet méér gewicht toekomen? Dat het om een voorlopig oordeel gaat lijkt ook geen sterk argument, want dat suggereert dat de Afdeling anders zou oordelen en zich wel gebonden zou achten, als de uitspraak niet-voorlopig, bijvoorbeeld in een civiele bodemprocedure, zou zijn gegeven en hoe aannemelijk is dat? Maar dat de mate van aantasting van het bouwwerk geen rol zou spelen bij het antwoord op de vraag of de architect voldoende belang heeft is ook niet aannemelijk. De Afdeling overweegt immers dat de architect in dit geval een voldoende belang heeft, hetgeen erop duidt dat zij toch getoetst heeft op de mate van aantasting. Tegelijkertijd lijkt daarin geen wezenlijke beperking te zijn gelegen voor de ontvankelijkheid van de architect. Want wie kennis neemt van het kort gedingvonnis en daarin weergegeven gevelbeelden, ziet dat het ging om een bescheiden ingreep in het uiterlijk, die zich beperkte tot een iets gewijzigde gevelindeling. Of zou de Afdeling de mate van aantasting toch anders – ernstiger – hebben beoordeeld dan de voorzieningenrechter?

Hoe dat ook zij, het brengt de architect overigens niet veel, want zijn inhoudelijke bezwaren worden afgewezen. Eén daarvan was dat het college niet zou hebben onderkend dat een monumentvergunning nodig zou zijn voor de verbouwing. Het te verbouwen kantoorgebouw stond op één kadastraal perceel met een in 1967 als rijksmonument aangewezen complex. Dat complex was nadien volgens het ontwerp van de architect uitgebreid met het kantoorgebouw, dat ook bouwkundig verbonden was met het monument. Daarom, zo stelde de architect en de met hem meeprocederende Bond Heemschut, deelde ook het later aangebouwde kantoor in de monumentenbescherming. De Afdeling denkt er anders over. De latere uitbreidingen, ook al zullen die met een monumentenvergunning mogelijk zijn gemaakt, vormen geen onderdeel van het aangewezen monument. En de nu voorgenomen verbouwing heeft geen betrekking op dat monument.

Dat ligt dus anders dan in de uitspraak van de Afdeling van 3 augustus 2005 (ECLI:NL:RVS:2005:AU0396). Die uitspraak betrof een besluit waarbij het Victoriahotel in Amsterdam met bestaande uitbreidingen was aangewezen als monument, terwijl de redengevende omschrijving de uitbreidingen niet noemde. Dan vormen die uitbreidingen toch (ook) een onderdeel van het aangewezen monument en is ook voor een wijziging daarvan een monumentenvergunning vereist. Maar voor uitbreidingen die pas na aanwijzing tot stand komen, ligt dat dus anders, zo leert de uitspraak.