Spoedeisende en zeer spoedeisende bestuursdwang

Artikel 5:31 Awb
1. Een bestuursorgaan dat bevoegd is om een last onder bestuursdwang op te leggen, kan in spoedeisende gevallen besluiten dat bestuursdwang zal worden toegepast zonder voorafgaande last. Artikel 5:24, eerste en derde lid, is op dit besluit van overeenkomstige toepassing.
2. Indien de situatie zo spoedeisend is, dat een besluit niet kan worden afgewacht, kan terstond bestuursdwang worden toegepast, maar wordt zo spoedig mogelijk nadien alsnog een besluit als bedoeld in het eerste lid bekendgemaakt.

Spoedshalve toepassing van bestuursdwang is in een afzonderlijk wetsartikel geregeld. Het is mogelijk, maar de wetgever gaat er nadrukkelijk van uit, dat het bestuursorgaan die bevoegdheid alleen maar ‘terughoudend’ gebruikt.

Bij de toepassing van bestuursdwang in (zeer) spoedeisende gevallen spelen de vraagstukken over de ‘last’ niet, want het bestuursorgaan treedt in dat geval simpelweg direct (en dus zonder ‘last’) feitelijk op. Belanghebbenden krijgen dan geen tijd meer om zelf nog maatregelen te nemen. Het bestuursorgaan moet ook dan alsnog een besluit nemen!

In ‘spoedeisende gevallen’ zal het besluit direct vóór de toepassing van bestuursdwang worden genomen (lid 1). Last en begunstigingstermijn ontbreken daarin.

In ‘zeer spoedeisende gevallen’ mag het bestuursorgaan ‘eerst doen en dan denken’. Dan ontbreken niet alleen last en begunstigingstermijn, maar volgt het besluit ‘zo spoedig mogelijk’ ná het feitelijk optreden (lid 2).

Als en voor zover het bestuursorgaan in andere gevallen (zeer) spoedeisende bestuursdwang toepast, zal de rechter het besluit vernietigen, op basis waarvan het als onrechtmatig besluit geldt. In dat geval kan het de kosten van bestuursdwang naar verwachting niet verhalen. Bovendien zal eventueel geleden schade vergoed moeten worden aan belanghebbende(en).

Spoed moet natuurlijk wel écht spoed zijn. Een spoedeisend geval is een situatie, waarin er geen tijd is om de overtreder zelf nog de kans te geven om een eind te maken aan de overtreding en een besluit niet kan worden afgewacht. De spoed moet heel duidelijk blijken uit de hele situatie: er zijn bijvoorbeeld acute gevaren voor mens of milieu. Het verschil tussen ‘spoedeisend’ en ‘zeer spoedeisend’ is essentieel voor de vraag, of het besluit vóór of ná de toepassing van bestuursdwang genomen mag worden. Niet alleen de spoedeisendheid zelf, maar ook de mate ervan moet daarom duidelijk terugkomen in de motivering van het besluit.

In beide soorten spoedeisende gevallen moet na het constateren van de overtreding onmiddellijk actie volgen, anders had de tussenliggende tijd natuurlijk alsnog als begunstigingstermijn kunnen worden gesteld en dat is nu net niet de essentie van de toepassing van spoedeisende bestuursdwang. Er is ook geen spoed, als het bestuursorgaan zelf te lang gewacht heeft met optreden. In deze situatie is het bestuursorgaan dus niet (meer) bevoegd om (zeer) spoedeisende bestuursdwang toe te passen.

Jurisprudentie

Spoedeisend

Sluiting panden Heerlen, ABRS 22 april 2015, ECLI:NL:RVS:2015:1262
Acuut brandgevaar vanwege loszittende elektrische bedrading en het feit dat bewoners “op een alternatieve, maar uiterst gevaarlijke wijze zelf voor een warme woonruimte zorgden”.

Helmondse opslag, ABRS 6 mei 2015, ECLI:NL:RVS:2015:1458
Lekkende vaten chemisch afval;

Brandgevaar Vlaardingen, ABRS 6 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:1855
Acuut gevaar voor de bewoner van een pand vanwege de bouwvallige staat van het pand;

Apeldoornse fiets, ABRS 14 december 2016, ECLI:NL:RVS:2016:3299
De situatie moet “zo spoedeisend [zijn] dat een besluit niet kon worden afgewacht”;

Geurhinder kalveren Baarle-Nassau, ABRS 30 oktober 2019, ECLI:NL:RVS:2019:3552
Onaanvaardbare geurhinder als gevolg van door drugs verontreinigde mest. Acuut optreden geaccepteerd wegens grote hoeveelheid klachten over stankoverlast en de aard ervan (geur van “kattenplas” en/of oude diesel die een lichte hoofdpijn veroorzaakte). Zeer spoedeisende bestuursdwang mocht daarom worden toegepast.

Niet spoedeisend

Sluiting Rotterdams café, ABRS 25 oktober 2006, ECLI:NL:RVS:2006:AZ0849
Bestuursorgaan liet sinds constatering van de overtreding drie maanden voorbijgaan voor bevel tot sluiting te geven (het niet opnemen van een begunstigingstermijn had in deze situatie gemotiveerd moeten worden);

Apeldoornse fiets, ABRS 14 december 2016, ECLI:NL:RVS:2016:3299
De “aantasting van het uiterlijk aanzien van de gemeente, de dreigende verrommeling […] en de in verband hiermee bestaande vrees voor precedentwerking“;

Het ‘zo spoedig mogelijk’ besluiten

Edelchemie Panheel, ABRS 20 april 2016, ECLI:NL:RVS:2016:1044
Op het bedrijfsterrein zijn grote hoeveelheden gevaarlijke en mogelijk bodembedreigende afvalstoffen opgeslagen. Het hekwerk rondom het terrein deugt niet, er hangt een sterke chemische geur en een actueel brandveiligheidsplan ontbreekt. Gezien de tijd tussen het bekend raken met de situatie en het overgaan tot het afsluiten van de inrichting — maar liefst negen dagen — is het toepassen van spoedbestuursdwang niet gerechtvaardigd. Hier zou reguliere bestuursdwang met een verkorte begunstigingstermijn terecht zijn geweest: dan had Edelchemie binnen deze periode zelf een leverancier kunnen zoeken die een hekwerk had kunnen plaatsen. Geen bevoegdheid.

Asbestbrand Wateringen, ABRS 10 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1245 en ABRS 10 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1246
Bij een asbestbrand in een bedrijfsloods trad het Haagse college van burgemeester en wethouders op met spoedeisende bestuursdwang. De spoedeisendheid van de toepassing was op zichzelf evident, omdat de gevolgen van verspreiding van asbestdeeltjes bekend zijn. Maar: het college wachtte vervolgens nog vier hele weken met de bekendmaking ervan op schrift. De Afdeling had geen begrip voor die traagheid en kortte het bestuursorgaan om die reden fors: het kostenverhaal werd met 50% gematigd. Pas een maand erna bekendmaken is immers niet ‘zo spoedig mogelijk’, zoals de wet eist. Voor dezelfde brand rukte overigens ook het Westlandse college uit met de toepassing van spoedeisende bestuursdwang. De Afdeling heeft beide zaken dan ook gevoegd behandeld. Maar de Westlanders deden het wél goed, omdat hier wél snel een besluit op schrift was gesteld; daarom werd in deze zaak niet gematigd op het kostenverhaal.