12.1 Werkprocessen

De doelstellingen van de Omgevingswet hebben ook invloed op het gemeentelijke werkproces. Met name het integraal samenwerken, breder participeren en de doelstelling van snellere en betere procedures vragen om aanpassingen in de processen die men gewend is.

Deze processen zijn of worden aan het werk met de beleidscyclus (zie paragraaf 1.3) gekoppeld. Daarbij moet duidelijk zijn hoe de ervaring van vergunningsverleners en toezichthouders met de regels uit het omgevingsplan als input worden gebruikt voor het opstellen van omgevingsvisies en omgevingsprogramma’s. Het integraal werken vraagt om goede afstemming tussen de verschillende afdelingen, de drinkwateropgave raakt immers de biodiversiteitsopgave en raakt zelfs de energie- en woningbouwopgave. Het werken met een beleidshuis en/of omgevingstafels kan hier ondersteunend in zijn. Elke gemeente doet dit op eigen passende wijze.

Het gaat hier met name om werkprocessen rondom omgevingsvergunningen en projecten in de fysieke leefomgeving. De afwegingen die gemaakt worden, moeten minder sectoraal gebeuren maar meer vanuit het brede perspectief van de fysieke leefomgeving. Dit in combinatie met de verkorte procedure voor complexe vergunningaanvragen van 26 naar 8 weken en de gewenste inspanningen voor participatie vraagt om een beter georganiseerd voorbereidingsproces.

In de praktijk betekent dit dat met name de afdelingen vergunningen, ruimtelijke ordening en milieu (vaak RUD of omgevingsdienst) meer gestructureerd en regelmatig moeten samenwerken. Dit vergroot snelheid, inzichtelijkheid en voorspelbaarheid van het proces. Ook moet er snel en efficiënt geadviseerd kunnen worden vanuit alle beleidsadviseurs die belanghebbend zijn bij het betreffende initiatief.

Op landelijk niveau zijn hiervoor handreikingen opgesteld om processen tussen de verschillende afdelingen te stroomlijnen. In de praktijk vraagt dit de nodige flexibiliteit van afdelingen om ingesleten processen te veranderen.

Ook het besluitvormingsproces vraagt om heldere afspraken. Het kan immers voorkomen dat een omgevingsplanwijziging ook vraagt om een wijziging van een omgevingsvisie of programma. Hoe haken deze procedures op elkaar in en hoe worden deze aan de gemeenteraad gepresenteerd? Wellicht is het in uw gemeente goed georganiseerd maar regelmatig stelt het gemeenten nog voor vraagtekens. Hetzelfde geldt voor het werken in samenhang. Steeds meer opgaven worden regionaal ingevuld of maken gebruik van ondersteuning vanuit het Rijk. Denk aan de RES en de NOVEX-gebieden. Dit betekent dat de gemeenteraad wellicht op afstand komt te staan, of zijn hier al goede afspraken over gemaakt en wordt dit in een regionale raadscommissie opgelost? Wie beheert de budgetten van deze regionale werkvormen? Blijft de raad het bevoegd orgaan of wordt het college gemandateerd? Nog veel vragen voor de raad om over na te denken.

De leefomgeving en de waarden die gelden in een gemeente zijn niet nieuw, maar worden sinds de invoering van de Omgevingswet op een integralere manier behandeld en beoordeeld wat zou moeten leiden tot een betere integrale besluitvorming en werkwijze met respect voor ieders belangen.

Een van de centrale niet-juridische begrippen van de Omgevingswet is het begrip ‘vertrouwen’ als onderdeel in de verhouding tussen overheid en samenleving. Het vertrekpunt van de Omgevingswet is de zorgplicht en alleen als de zorgplicht onvoldoende uitkomst biedt, dan is regulering aan de orde. De verantwoordelijkheid schuift via deze zorgplicht van rijksoverheid naar lokaal bestuur en van overheid ook steeds meer naar initiatiefnemer.

De Memorie van Toelichting geeft aan: ‘De Omgevingswet kan een bescheiden bijdrage leveren aan het herstel van vertrouwen in de overheid door het faciliteren van burgerparticipatie, betere besluitvorming over projecten, inzichtelijkere procedures en regelgeving en beter beschikbare informatie over de fysieke leefomgeving. Consistentie tussen woorden en daden is ook een belangrijke grond voor vertrouwen. Sectorale beleidsplannen stellen nu soms het sectorale doel zoals water, mobiliteit of natuur centraal, waarna de uitvoering tegenvalt, omdat daarbij ook andere belangen een rol spelen en alsnog een bredere afweging moet worden gemaakt. De Omgevingswet is ontworpen vanuit de gedachte dat de overheid een eenduidig beleid heeft, vastgelegd in een omgevingsvisie, en dat ook uitvoert.

In de praktijk zien we dat de meeste gemeenten al een omgevingsvisie hebben vastgesteld of bezig zijn met het opstellen daarvan. De visies moeten immers voor 1 januari 2027 door de raad zijn vastgesteld. Echter de uitwerking van deze visie in programma’s en/of omgevingsplanregels is vaak nog onvoldoende doordacht. Het abstractieniveau van een omgevingsvisie is soms te hoog waardoor weinig echte keuzes worden gemaakt. Hierdoor is doorvertaling naar heldere programma’s niet mogelijk, terwijl dit juist het inrichten van een integraal omgevingsplan kan versnellen.