Nationaal convenant zet in op forse reductie milieubelasting gewasbeschermingsmiddelen, met nieuwe kaders voor Natura 2000, waterkwaliteit en de leefomgeving. Het Rijk, gemeenten, waterschappen, landbouworganisaties en ketenpartijen hebben een hoofdlijnenconvenant ondertekend dat moet leiden tot een forse vermindering van de milieubelasting door gewasbeschermingsmiddelen. Het convenant loopt tot 2040 en bevat afspraken over waterkwaliteit, Natura 2000-gebieden, bescherming van de leefomgeving, toezicht en innovatie. De aanleiding is tweeledig: de landbouwsector heeft behoefte aan perspectief en rechtszekerheid, terwijl overheden steeds vaker worden geconfronteerd met juridische procedures, normoverschrijdingen en maatschappelijke zorgen over de effecten van gewasbeschermingsmiddelen op mens, natuur en milieu
Het convenant komt voort uit gesprekken onder leiding van oud-politicus Gert-Jan Segers. Aan tafel zaten onder meer het ministerie van Landbouw, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), de Unie van Waterschappen, LTO Nederland, NAJK, Brancheorganisatie Akkerbouw, Greenports Nederland en het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL).
De achtergrond is een groeiende spanning rond het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. In het convenant staat dat resten van middelen en afbraakproducten worden aangetroffen in natuurgebieden, oppervlaktewater, grondwater en de leefomgeving. Tegelijkertijd zien provincies zich geconfronteerd met handhavingsverzoeken rond Natura 2000-gebieden en moeten gemeenten zelfstandig beleid ontwikkelen voor afstanden tussen landbouwpercelen en gevoelige functies zoals woningen, scholen en kinderdagverblijven. Hierdoor is volgens de partijen een versnipperd beleidslandschap ontstaan.
Juist dat aspect maakt het convenant bijzonder relevant voor professionals in het omgevingsrecht. De deelnemende partijen spreken expliciet uit dat zij willen komen tot maatregelen die meer rechtszekerheid bieden aan burgers, boeren en overheden.
Een van de meest concrete afspraken is de ontwikkeling van landelijke beleidskaders voor Natura 2000-gebieden en de leefomgeving. Voor Natura 2000-gebieden moeten uiterlijk per 1 januari 2027 beleidsafspraken gereed zijn. Daarbij wordt ingezet op het verminderen van emissies, het beperken van negatieve effecten op natuur en het nemen van maatregelen zoals driftreductie en fysieke barrières. Ook wordt aanvullend onderzoek uitgevoerd naar de herkomst en effecten van stoffen in natuurgebieden.
Daarnaast komt er een landelijk beleidskader voor zogenoemde gevoelige functies. Dat moet uiterlijk op 1 maart 2027 gereed zijn en een uniforme aanpak bieden voor het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen nabij woningen, scholen en andere locaties waar mensen langdurig verblijven. Het kader moet rekening houden met uitvoerbaarheid, proportionaliteit en bestaande jurisprudentie. Ook wordt gewerkt aan een afwegingsladder voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen.
Voor gemeenten en provincies kan dit betekenen dat de huidige lappendeken van lokale afwegingen wordt vervangen door een landelijk beoordelingskader.
Ook de Kaderrichtlijn Water speelt een centrale rol. De convenantspartijen erkennen dat voor verschillende gewasbeschermingsstoffen de normen nog steeds worden overschreden. Daarom moeten uiterlijk eind 2027 maatregelen zijn genomen die voldoende zijn om de huidige structurele overschrijdingen weg te nemen. Daarbij geldt als uitgangspunt dat gebruiksbeperkingen worden ingezet wanneer andere maatregelen onvoldoende effect sorteren.
Voor grondwaterbeschermingsgebieden komt bovendien een aanvullend landelijk maatregelenpakket. Het Rijk krijgt hierbij een actieve rol. Ook wordt specifiek gekeken naar persistente stoffen zoals PFAS-gerelateerde verbindingen en TFA in gewasbeschermingsmiddelen.
Een opvallend onderdeel van het convenant is de oprichting van een onafhankelijke gegevensautoriteit gewasbescherming. Die organisatie moet vanaf 2027 zorgen voor betere monitoring van gebruik en milieubelasting. Het systeem moet gegevens verzamelen van adviseurs, leveranciers, loonwerkers en telers en deze gebruiken voor benchmarking, rapportages en toezicht.
Volgens de staatssecretaris is betere informatie cruciaal om reductiedoelen te kunnen halen. De gegevensautoriteit wordt geïnspireerd op de Autoriteit Diergeneesmiddelen en moet functioneren als een publiek-private organisatie.
Ook op het gebied van toezicht worden de ambities aangescherpt. De naleving van de huidige regels ligt volgens de Kamerbrief rond de 60 tot 70 procent. Sectorpartijen en overheid moeten uiterlijk 1 januari 2027 aanvullende acties en sanctiemogelijkheden uitwerken.
Hoewel het convenant bindende ambities bevat, ontbreken de exacte reductiepercentages nog. De partijen hebben afgesproken om na de zomer nationale en sectorspecifieke reductiedoelen uit te werken op basis van de Nationale Milieu-Indicator (NMI) en later de Milieu-indicator Gewasbescherming (MIG). De Wageningen University & Research wordt gevraagd hierover te adviseren. Uiterlijk eind 2026 moeten deze afspraken zijn vastgelegd in afzonderlijke deelconvenanten voor onder meer akkerbouw, glastuinbouw, fruitteelt, bloembollen en biologische landbouw.
Opvallend is dat het kabinet expliciet een terugvaloptie opneemt. Als de uitwerking van het convenant onvoldoende voortgang oplevert of wettelijke doelen niet in zicht komen, behoudt het Rijk zich het recht voor om zelfstandig aanvullende maatregelen te treffen. Dat geldt zowel voor de uitwerking van de deelconvenanten als voor de uitvoering ervan.
Voor juristen, vergunningverleners en beleidsmakers in het omgevingsrecht markeert het convenant mogelijk een omslagpunt. De afspraken raken direct aan ruimtelijke ordening, Natura 2000-bescherming, waterkwaliteit, toezicht en het woon- en leefklimaat. De komende maanden worden bepalend: pas in de deelconvenanten moet blijken hoe de hoofdlijnen worden vertaald naar concrete normen, maatregelen en juridische instrumenten. Tot die tijd is het convenant vooral een ambitieus raamwerk, maar wel één dat de contouren schetst van het toekomstige beleid rond gewasbescherming in Nederland.
