In de omgevingswet zijn specifieke zorgplichten opgenomen. Met deze specifieke zorgplichten is aanvullende werking op algemene regels (wetten) en vergunningvoorschriften beoogd. De aanvullende werking dient ertoe om verantwoordelijkheid neer te leggen bij degene die de activiteit verricht. De Nota van Toelichting schrijft hierover: “Op grond van de specifieke zorgplicht rust op degene die de activiteit verricht de plicht om daarnaast te blijven nadenken over maatregelen die redelijkerwijs van hem kunnen worden gevergd om nadelige gevolgen voor de in dit besluit geregelde belangen te voorkomen of afdoende te beperken.” (Stb. 2018, 293, p.524). Daarbij is wel bepaald dat uitsluitend handhavend kan worden opgetreden als voor de overtreder evident moet zijn dat hij de zorgplicht schendt.
In het recht voor 1 januari 2024 kenden we vooral algemene zorgplichten die de werking hadden van een vangnetbepaling. Uit de rechtspraak over de zorgplicht uit de Wet milieubeheer volgde dan ook dat alleen in gevallen met ernstige nadelige gevolgen voor het milieu, een schending van de zorgplicht werd aangenomen (ECLI:NL:RVS:2003:AI1774 en ECLI:NL:RVS:2004:AR7109). Als de activiteit geen ernstige nadelige gevolgen had, vergt de rechtszekerheid dat de algemene regels of vergunningvoorschriften worden aangepast. In de eerste uitspraken over de specifieke zorgplicht zagen we het “ernstig nadelige gevolgen”-criterium terugkomen (bijv. ECLI:NL:RBMNE:2024:4910, ECLI:NL:RBROT:2025:1816 en ECLI:NL:RBGEL:2025:1311). In een uitspraak van de Rechtbank Noord-Nederland wordt vervolgens voor het eerst uitdrukkelijk overwogen dat dit criterium niet uit de wettekst of de wetsgeschiedenis volgt. Daarbij lijkt mede van belang te zijn dat de specifieke zorgplicht aanvullende werking heeft, zonder een vangnetbepaling te zijn.
Recent heeft de rechtbank Oost-Brabant twee uitspaken aan de discussie over specifieke zorgplichten toegevoegd. Op 28 mei 2026 heeft de rechtbank Oost-Brabant overwogen dat de specifieke zorgplicht beperkt moet worden opgevat als voor een bepaald milieuaspect specifieke voorschriften in de omgevingsvergunning zijn gesteld (zie hiervoor ECLI:NL:RBOBR:2026:3621). Daarnaast overweegt de rechtbank dat als er voldoende tijd is, het stellen van een maatwerkvoorschrift of aanpassen van de vergunningvoorschriften eerder aangewezen lijkt dan het nemen van een handhavingsbesluit. In de meest recente uitspraak van 21 augustus 2026, ECLI:NL:RBOBR:2026:5990 constateerde de rechtbank Oost-Brabant dat het Bal minder strikte regels stelt dan het Activiteitenbesluit milieubeheer deed. De rechtbank neemt echter aanvullende werking van de specifieke zorgplicht aan omdat de wetgever geen versoepeling van de betrokken algemene regels heeft beoogd. Daarbij wordt het evidente karakter van de overtreding zelfs mede gebaseerd op het feit dat de betreffende gedraging onder het oude recht uitdrukkelijk was verboden.
Het is duidelijk dat de specifieke zorgplicht inmiddels met enige regelmaat ten grondslag wordt gelegd aan een handhavingsbesluit. Ook is duidelijk dat rechtbanken richting zoeken bij de invulling van en criteria voor toepassing van de specifieke zorgplicht. Wij zijn in afwachting van de eerste Afdelingsuitspraak met inhoudelijke overwegingen over een specifieke zorgplicht.
