Twee jaar SPRONG heeft gemeenten verder geholpen met hun omgevingsplan, maar vooral ook kennis, ervaring en mensen bij elkaar gebracht. Fred Schippers, teamleider uitvoering Omgevingswet bij de provincie Noord-Brabant, en Evi Dortmans, beleidsmedewerker ruimtelijke ordening bij de gemeente Son en Breugel, blikken terug op wat het traject heeft gebracht, hoe het zich heeft ontwikkeld en waarom samenwerken juist bij deze complexe opgave zo belangrijk is.

Voor Fred begon het met een herkenbaar probleem. Gemeenten worstelden met de opbouw van hun omgevingsplan. De juridische en technische discussies vroegen veel aandacht, terwijl de praktijk om concrete stappen voorwaarts vroeg. ‘Twee Regionale Implementatiecoaches (RIO’s) van de VNG trokken aan de bel met hun idee voor een basisset regels voor omgevingsplannen. Wilden wij als provincie helpen met draagvlak en financiële steun? Dit zou de drempel voor gemeenten wat verlagen.’
De provincie zag de meerwaarde en Fred werd betrokken bij de stuurgroep van SPRONG, die onderzocht welke behoeften er bij gemeenten leefden en welke vraagstukken prioriteit moesten krijgen. ‘We wilden dat gemeenten echt stappen konden zetten. Veel gemeenten maken op dit moment nog gebruik van tijdelijke oplossingen. We waren bang dat met al die geitenpaadjes zaken buiten het uiteindelijke omgevingsplan zouden vallen. Terwijl we met de Omgevingswet juist willen dat initiatiefnemers met één druk op de knop een compleet inzicht krijgen in wat ergens wel en niet mag.’
Ook voor Evi bood SPRONG een kans om verder te komen. Ze raakte betrokken bij het omgevingsplan van haar gemeente en sloot enkele maanden na de start aan. ‘Son en Breugel is een kleine gemeente, dus ik ben bij veel onderdelen van het omgevingsplan betrokken. We waren destijds al behoorlijk ver. Toch hebben we via SPRONG veel inzichten opgedaan. Inmiddels is het ontwerp van ons gemeentebrede omgevingsplan ter inzage gelegd en bereiden we de vaststelling voor’.’
Een van de belangrijkste krachten van SPRONG is volgens Evi het delen van kennis en ervaringen waarbij gemeenten, omgevingsdiensten en provincie zorgen voor verschillend perspectief. ‘In het begin was iedereen zoekende. Er zijn verschillende manieren om regels op te bouwen en te formuleren. Binnen SPRONG hebben we in het eerste blok uitgebreid gesproken over de regels voor bouwactiviteiten en hoe je die in het omgevingsplan opstelt. Wij hadden die stap in Son en Breugel al gezet, maar het was interessant om te zien hoe andere gemeenten het aanpakten.’
Die verschillen leidden niet direct tot twijfel over de eigen aanpak, maar maakten wel duidelijk dat er meerdere mogelijkheden zijn, elk met voor- en nadelen. ‘Al moet ik ook toegeven dat onze specifieke vragen niet altijd konden worden beantwoord, of niet relevant waren voor gemeenten die voor een andere systematiek hadden gekozen.’
We wilden er een traject vóór, dóór, mét en ván gemeenten van maken. Voor ons zat de meerwaarde vooral in het feit dat gemeenten daadwerkelijk aan de slag gingen, kennis konden opdoen en niet allemaal hun eigen wiel hoefden uit te vinden.
De provincie hield zich bewust op de achtergrond bij de inhoudelijke keuzes. Fred: ‘We wilden er een traject vóór, dóór, mét en ván gemeenten van maken. We hebben ons niet bemoeid met de opzet van het programma. Voor ons zat de meerwaarde vooral in het feit dat gemeenten daadwerkelijk aan de slag gingen, kennis konden opdoen en niet allemaal hun eigen wiel hoefden uit te vinden.’
Ook voor de provincie zelf was het leerzaam. Een omgevingsplan vraagt een andere manier van kijken en werken dan een bestemmingsplan. Fred vervolgt: ‘Door vroegtijdig aan te sluiten, konden medewerkers van de provincie hun kennis vergroten en beter voorbereid zijn op de plannen die zij moeten beoordelen. En als gemeenten regels op een vergelijkbare manier opbouwen, wordt het voor ons makkelijker om plannen te lezen en onze rol te pakken. Bovendien kunnen we gemeenten beter ondersteunen bij de beoordeling van initiatieven in relatie tot provinciale ambities. We wilden niet dat iedereen afzonderlijk dezelfde oplossing moest bedenken.’
Hoewel SPRONG begon met de ambitie om verschillende onderwerpen parallel uit te werken, bleek de praktijk weerbarstiger. Het kennisniveau was niet overal gelijk en vooral de praktische ervaring met de nieuwe regels moest nog groeien.
‘We dachten aanvankelijk dat we in verschillende groepen tegelijk aan bijvoorbeeld bouwregels en milieuregels konden werken en na zes maanden de resultaten bij elkaar konden brengen’, vertelt Fred. ‘Maar daarvoor was het kennisniveau nog te beperkt. De parallelle stappen werden daardoor seriële stappen. Dat betekende dat we minder snel vooruitgingen dan gehoopt, maar het gaf iedereen wel de mogelijkheid om mee te komen en dezelfde kennis op te bouwen.’
Je kunt vooraf bedenken wat je wilt bereiken, maar in de praktijk ontdek je waar de echte vragen zitten. Dan moet je bereid zijn om je aanpak aan te passen.
Gaandeweg kwamen bovendien nieuwe onderwerpen naar voren. Naast de inhoudelijke regels bleken ook software, het Digitaal Stelsel Omgevingswet en organisatorische vraagstukken belangrijk. Fred ziet dat als een logisch onderdeel van het leerproces. ‘Je kunt vooraf bedenken wat je wilt bereiken, maar in de praktijk ontdek je waar de echte vragen zitten. Dan moet je bereid zijn om je aanpak aan te passen.’
Het belangrijkste? Dat is volgens hem dat gemeenten in ieder geval van wal zijn gekomen. ‘Ik zie het zo: als je eenmaal in het water ligt, dan ga je wel zwemmen, zoek je roeispanen en reddingsboeien. Oftewel vaardigheden, kennis en helpende handen. En zo kom je verder.’
Evi herkent die ontwikkeling. Volgens haar is de kennis binnen SPRONG steeds beter toepasbaar geworden. Dat merkt ze vooral bij de milieuthema’s, die voor gemeenten ingewikkeld kunnen zijn en soms onderbelicht blijven. ‘In het begin ging het vooral over de systematiek en het opstellen van de bouwregels. Inmiddels zijn we na de bouwregels bij de milieuthema’s beland, en de rol van omgevingsdiensten. Son en Breugel is een kleine gemeente, we hebben geen milieuadviseur in huis. Maar moeten wel keuzes maken. Het is in het traject heel concreet geworden hoe je met die milieuregels om moet gaan.’
Binnen SPRONG zijn onder meer de provincie, omgevingsdienst, Veiligheidsregio, FLO Legal en GGD met elkaar in gesprek gegaan. Dat heeft geleid tot uitgangspunten en een overzicht van de keuzes die gemeenten moeten maken.
‘Dat werkt heel prettig. Je ziet welke onderwerpen spelen, welke partijen je nodig hebt en wanneer je als gemeente zelf aan zet bent. Ik weet nu beter welke keuzes op het gebied van milieuthema’s gemaakt moeten worden en ook op welke manier we deze in ons omgevingsplan kunnen verwerken.
SPRONG richt zich naast de planprofessionals ook op managers, oftewel de organisatorische kant van het verhaal. Want kennis over regels alleen is niet voldoende: gemeenten moeten ook hun organisatie meenemen, samenwerking tussen afdelingen bevorderen en voldoende capaciteit beschikbaar stellen.
‘Uiteindelijk gaat het om de dienstverlening aan inwoners en initiatiefnemers’, zegt Fred. ‘Hoe richt je je organisatie zo in dat je mensen goed kunt helpen? Hoe betrek je de gemeenteraad en zorg je dat verschillende afdelingen samenwerken? Een omgevingsplan gaat niet alleen over ruimte, maar ook over bijvoorbeeld milieu en cultuurhistorie. Daarom organiseren we ook met enige regelmaat bijeenkomsten voor managers.’
Fred begrijpt dat gemeenten moeten afwegen hoeveel tijd en geld ze in SPRONG kunnen investeren. Toch vraagt hij om verder te kijken dan de directe kosten.
‘Je kunt één medewerker in huis houden die in zijn eentje aan het omgevingsplan werkt. Of je maakt een deel van de tijd vrij voor SPRONG, waar die medewerker kan sparren met mensen van andere gemeenten. Dat levert toegang op tot veel meer kennis en ervaring. Ik wil de capaciteits- en financieringsproblemen zeker niet bagatelliseren, maar kennis delen kan uiteindelijk meer opleveren dan je vooraf denkt.’
Iemand vrijmaken om bijeenkomsten bij te wonen is één ding. Je moet ook tijd hebben om de opgedane kennis binnen je eigen organisatie te verspreiden en toe te passen. Daar blijft het soms liggen. Deelname vraagt dus ook intern iets van je.
Evi onderschrijft de meerwaarde, maar plaatst er een kanttekening bij. ‘Iemand vrijmaken om bijeenkomsten bij te wonen is één ding. Je moet ook tijd hebben om de opgedane kennis binnen je eigen organisatie te verspreiden en toe te passen. Daar blijft het soms liggen. Deelname vraagt dus ook intern iets van je.’
Toch is juist het netwerk voor haar een belangrijke opbrengst. ‘Je leert mensen kennen en de lijnen worden korter. Je weet sneller bij wie je met een vraag terechtkunt – iets dat zeker bij grote gemeenten handig is – en ontdekt welke gemeenten tegen vergelijkbare problemen aanlopen. Met die gemeenten kun je gericht verder sparren. Dat is ontzettend waardevol.’
Over de volgende fase van SPRONG wordt nog nagedacht. Son en Breugel wil kennis blijven delen, maar een grotere rol als voortrekker vraagt ook extra tijd en inzet. ‘Het moet wel in balans blijven met wat we er zelf uithalen’, zegt Evi. ‘Het hangt ook af van de onderwerpen die we samen gaan oppakken.’ Volgens Fred zijn er nog genoeg zaken om binnen ‘SPRONG 2.0’ op te pakken. Onder meer het buitengebied en vraagstukken rond het Toepasbare Regels vragen verdere verdieping. Ook de deelnemers krijgen invloed op de toekomstige agenda.
Er is nog veel meerwaarde te halen uit het delen van kennis en kunde. We willen flexibel blijven en bovenal: aansluiten bij wat gemeenten nodig hebben om de deadline van 2032 te halen.
Na twee jaar is SPRONG dus nog niet klaar. Het traject heeft zich ontwikkeld van een gezamenlijke zoektocht naar regels tot een breder netwerk waarin gemeenten en partners elkaar helpen om de omgevingsplannen in de praktijk vorm te geven. Niet iedere vraag is opgelost, maar gemeenten hoeven niet meer ieder voor zich op zoek naar antwoorden. En als 1 ding duidelijk is geworden: samen komen we verder.’
