Menu

Filter op
content
PONT Omgeving

Residu als nieuwe norm voor grondwaarde: kabinet wil kostenverhaal minder gevoelig maken voor speculatie

27 October 2026

green grass field under blue sky during daytime

In een brief aan de Tweede Kamer van 26 oktober 2026 schetst de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening een pakket maatregelen voor de modernisering van het grondbeleid. De centrale inzet: publieke investeringen in gebiedsontwikkeling beter bekostigen uit de grondwaarde die door die ontwikkeling ontstaat, zonder private investeringen onmogelijk te maken. Het meest concrete voorstel is een voorgeschreven methode voor de inbrengwaarde van grond bij kostenverhaal. Daarnaast wil het kabinet drie onderdelen van het kostenverhaal onderzoeken en meldt het dat het onderzoek naar revitalisering van de baatbelasting nog geen uitvoerbaar voorstel oplevert.

Hoge inbrengwaarde drukt op de kostenverhaalsruimte

De minister wijst op een spanning in de huidige praktijk. De inbrengwaarde van grond kan mede worden bepaald door de verwachtingswaarde: de prijs die kopers toekennen aan een toekomstige, lucratievere functie. Als grondtransacties zijn gebaseerd op te optimistische verwachtingen, kunnen die prijzen via vergelijkbare transacties doorwerken in taxaties.

Dat beperkt vervolgens het kostenverhaal. De te verhalen kosten mogen niet hoger zijn dan de opbrengsten van de gebiedsontwikkeling — de macro-aftoppingsgrens. Een hoge inbrengwaarde laat daardoor minder financiële ruimte over voor publieke kosten. Als die kosten niet kunnen worden verhaald, ontstaat een publiek tekort en kan de ontwikkeling financieel onhaalbaar worden.

De minister stelt niet dat iedere hoge aankoopprijs onredelijk is. Gebiedsontwikkelingen hebben lange doorlooptijden; veranderde omstandigheden, zoals hogere bouwkosten, kunnen maken dat een eerdere aankoopprijs niet meer past bij het plan dat uiteindelijk wordt vastgesteld. Het probleem zit volgens de brief in verwachtingen die niet aansluiten bij het programma dat daadwerkelijk mogelijk wordt gemaakt en bij de publieke kosten die daarvoor nodig zijn.

Residuele waarde, met de gebruikswaarde als bodem

Het kabinet wil de residuele waardemethode wettelijk voorschrijven voor de bepaling van de verwachtingswaarde bij kostenverhaal. Daarbij worden de verwachte kosten afgetrokken van de verwachte opbrengsten van het programma. In die kosten zitten onder meer het bouwrijp maken, de bijdrage aan het gemeentelijke kostenverhaal en een winst- en risicomarge voor de ontwikkelaar. Wat resteert, is de residuele grondwaarde.

De comparatieve methode — waarbij de taxatie wordt afgeleid uit transacties van vergelijkbare gronden — zou dan niet langer kunnen worden gebruikt om de verwachtingswaarde te bepalen. Wel blijft de gebruikswaarde als bodem gelden: als de residueel berekende waarde lager uitkomt, geldt de hogere gebruikswaarde.

Dat verschilt van het eerder verkende alternatief om de gebruikswaarde zelf als waarderingsgrondslag te nemen. Bij die route staat de inbrengwaarde in beginsel los van de verwachte kosten en opbrengsten van de nieuwe ontwikkeling. De residuele methode laat de grondslag van de werkelijke waarde ongemoeid, maar schrijft voor hoe de verwachtingswaarde wordt berekend.

Volgens de brief sluit de residuele aanpak beter aan bij de bestaande systematiek en bij onteigening en voorkeursrecht, waar de werkelijke waarde blijft gelden. De minister verwacht daarom minder ongewenste neveneffecten dan bij een afzonderlijke gebruikswaardegrondslag. De keuze voor de residuele methode is echter nog geen uitgewerkte regeling: de parameters en de mate waarin die wettelijk worden vastgelegd, moeten nog worden bepaald.

Taxatie vraagt om keuzes over aannames en overgang

De uitkomst van een residuele berekening hangt af van aannames over onder meer opbrengsten, publieke kosten, looptijd en risico. In de brief wordt erkend dat meer wettelijk vastgelegde parameters de voorspelbaarheid kunnen vergroten, maar tegelijk de onafhankelijke positie van de taxateur kunnen beperken. Bovendien zijn parameters locatie- en tijdgebonden.

Ook het overgangsrecht is nog niet ingevuld. De minister wil samen met gemeenten, taxateurs en ontwikkelaars bezien hoe lopende ontwikkelingen en bestaande grondposities worden behandeld. Mogelijke aanknopingspunten zijn de datum van de grondtransactie, de vaststelling van het omgevingsplan of het sluiten van een anterieure overeenkomst. Het kabinet streeft naar een zo kort mogelijke overgangsperiode, maar wil voorkomen dat wijzigingen lopende gebiedsontwikkelingen stilleggen of een onaanvaardbare inbreuk op het eigendomsrecht opleveren.

De brief signaleert bovendien een mogelijk effect op de grondmobiliteit. Agrarische grondeigenaren kunnen besluiten af te wachten als ontwikkelaars door de nieuwe methode minder willen bieden dan zij verwachten. Als eigenaren niet verkopen, kunnen gemeenten vaker aangewezen zijn op voorkeursrecht of onteigening. De effecten zullen volgens de minister na inwerkingtreding worden gemonitord. Een snelle oplossing is het voorstel niet: door het overgangsrecht en de lange looptijd van gebiedsontwikkelingen worden effecten pas geleidelijk zichtbaar. De Kamer wordt medio 2027 nader geïnformeerd over de uitwerking.

Drie onderdelen van kostenverhaal eerst verder onderzoeken

Naast de inbrengwaarde noemt de brief drie mogelijke aanpassingen aan het kostenverhaal. Het kabinet onderzoekt of de limitatieve kostensoortenlijst beter aansluit bij de huidige gebiedsontwikkelingspraktijk en op welke punten uitbreiding wenselijk is. Daarbij wordt ook gekeken naar deelmobiliteit. Voorstellen worden medio 2027 verwacht.

Verder verkent de minister hoe gebiedsontwikkelingen kunnen bijdragen aan gemeentebrede investeringen, zoals verkeersaders of groenstructuren die nodig zijn voor het functioneren van de gemeente, maar niet rechtstreeks uit één ontwikkeling voortvloeien. De bestaande regels voor bovenwijkse voorzieningen en financiële bijdragen bieden volgens de brief niet altijd voldoende houvast. Een mogelijke aanvullende bijdrage per gebiedsontwikkeling wordt onderzocht.

Ten derde wordt onderzocht of naast een financiële bijdrage ook een bijdrage aan een evenwichtige samenstelling van de woningvoorraad in het kostenverhaal kan worden opgenomen. De juridische en financiële vormgeving, waaronder de bepaling en besteding van zo’n bijdrage, moet nog worden uitgewerkt. Over beide onderwerpen wil de minister de Kamer eveneens medio 2027 informeren.

De brief benadrukt dat opname van een kostensoort op de lijst niet automatisch betekent dat de kosten volledig verhaalbaar zijn. De PPT-criteria — profijt, proportionaliteit en toerekenbaarheid — blijven gelden, net als de macro-aftopping.

Baatbelasting blijft voorlopig een open dossier

Voor de baatbelasting is de uitkomst terughoudender. Deloitte onderzocht hoe het instrument, dat gemeenten de mogelijkheid biedt kosten van publieke voorzieningen om te slaan over gebate bestaande onroerende zaken, juridisch en praktisch kan worden aangescherpt. Het rapport noemt onder meer expliciete definities, een uniforme beoordelingsmethodiek, een nationale kostensoortenlijst, een steviger bekostigingsbesluit en rechtsbescherming aan de voorkant van het proces.

Deloitte adviseert de baatbelasting in de Gemeentewet te houden. Verplaatsing naar de Omgevingswet is volgens het rapport juridisch mogelijk, maar kan leiden tot een complex hybride model: de baatbelasting is een bestemmingsheffing op basis van profijt, terwijl het kostenverhaal onder de Omgevingswet uitgaat van de initiatiefnemer en het kostenveroorzakingsbeginsel.

De minister neemt die richting niet over als direct uitvoerbaar traject. De onderzochte oplossingen zijn volgens de brief nog hoofdlijnen en de uitwerking is niet eenvoudig. Samen met de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties wil zij met gemeenten bepalen welke wijzigingen essentieel zijn en hoe het vervolg eruit moet zien. Voorlopig is er dus wel een routekaart met mogelijke ingrepen, maar nog geen concreet wetsvoorstel voor een gerevitaliseerde baatbelasting.

Andere stappen in het grondbeleid

De brief meldt ook dat de termijnen van het voorkeursrecht in fasen vóór vaststelling van het omgevingsplan zijn verruimd van drie naar vijf jaar. Daarnaast werkt het kabinet aan een regeling om gemeenten te helpen bij grondaankopen en de risico’s daarvan met het Rijk te delen; die regeling moet begin 2027 operationeel zijn. Besluitvorming over een Rijksgrondbank wordt voorzien in het tweede kwartaal van 2027.

Voor de schadeloosstellingsprocedure bij onteigening bereidt het kabinet een verduidelijking voor: een afzonderlijke eerste mondelinge behandeling zou geen verplicht onderdeel zijn. Dit voorstel is in september in internetconsultatie gegaan.

De brief zet daarmee een richting uit voor de aanpak van publieke tekorten, maar laat de belangrijkste uitvoeringsvragen nog open. De residuele waardemethode moet verder worden vormgegeven, de mogelijke uitbreiding van kostenverhaal wordt nog onderzocht en voor de baatbelasting moet eerst met gemeenten worden bepaald welke hervormingen haalbaar en noodzakelijk zijn.

Lees de kamerstukken op: Open overheid

Artikel delen

Reacties

Laat een reactie achter

U moet ingelogd zijn om een reactie te plaatsen.