De Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed heeft haar Verslag over het toezicht 2025 gepubliceerd. Daarin schetst de toezichthouder een breed beeld van de staat van de informatiehuishouding bij de overheid én het beheer van cultureel erfgoed. De conclusie: er wordt vooruitgang geboekt, maar structurele problemen blijven bestaan. De inspectie ziet toe op twee belangrijke domeinen: overheidsinformatie en erfgoed, waaronder archeologie, monumenten en cultuurgoederen. Het toezicht moet bijdragen aan een transparante overheid en het behoud van cultureel erfgoed voor toekomstige generaties.
Een belangrijk aandachtspunt blijft de informatiehuishouding van de overheid. Volgens de Inspectie is betrouwbare en toegankelijke informatie cruciaal voor het functioneren van de overheid en het vertrouwen van burgers.
“Burgers hebben het recht te weten hoe de overheid beslissingen neemt,” stelt de Inspectie.
Toch blijkt uit diverse onderzoeken dat veel overheidsorganisaties nog worstelen met het op orde brengen van hun archieven. Problemen variëren van onvoldoende kwaliteitssystemen tot achterstanden in het overbrengen van archieven naar bewaarlocaties.
Ook nieuwe thema’s spelen een rol. Zo startte de Inspectie onderzoeken naar de archivering van algoritmes en zakelijke chatberichten van bewindspersonen. Vooral dat laatste is relevant na eerdere discussies over het bewaren van digitale communicatie binnen de overheid.
Naast reguliere inspecties voerde de Inspectie ook incidentonderzoeken uit. Zo werd gekeken naar de informatiehuishouding bij het ministerie van Defensie, onder meer naar aanleiding van zoekgeraakte videobeelden van een bombardement in Irak.
Ook bij de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) werd onderzoek gedaan, nadat bleek dat cruciale informatie niet vindbaar was. Deze incidenten tonen volgens de Inspectie aan dat structurele verbeteringen noodzakelijk blijven.
De Inspectie bereidt zich tegelijkertijd voor op de nieuwe Archiefwet, die naar verwachting per 1 januari 2027 in werking treedt. Deze wet moet beter aansluiten op de digitale realiteit en geeft de Inspectie extra bevoegdheden, zoals een uitgebreider sanctie-instrumentarium.
Met die uitbreiding groeit ook de verantwoordelijkheid van de toezichthouder, terwijl de capaciteit beperkt blijft. De Inspectie erkent zelf dat niet alle organisaties jaarlijks onderzocht kunnen worden.
Ook op het gebied van erfgoed signaleert de Inspectie aandachtspunten. Zo blijkt dat niet alle beheerders van de rijkscollectie hun risico’s volledig in beeld hebben. Risicoanalyses ontbreken soms of zijn onvoldoende uitgewerkt, terwijl dreigingen zoals klimaatverandering en geopolitieke spanningen juist toenemen.
Daarnaast constateert de Inspectie dat bij archeologie en monumentenzorg het toezicht en de uitvoering nog sterk verschillen per regio en organisatie. Provincies nemen hun toezichthoudende rol serieuzer, maar bevinden zich nog in verschillende stadia van ontwikkeling.
De Inspectie groeide in 2025 licht in omvang, van 53 naar 58 medewerkers, terwijl de uitgaven opliepen tot circa 6,9 miljoen euro.
Tegelijkertijd neemt het takenpakket toe, onder meer door nieuwe wetgeving en complexere vraagstukken rond digitalisering en erfgoed. Dat roept de vraag op of de beschikbare capaciteit voldoende is om effectief toezicht te houden op honderden organisaties.
De rode draad in het verslag is het belang van vertrouwen. Zonder goede informatiehuishouding kan de overheid geen verantwoording afleggen, en zonder zorgvuldig beheer kan erfgoed verloren gaan.
De Inspectie benadrukt dat haar werk uiteindelijk draait om publieke waarden: transparantie, toegankelijkheid en bescherming van collectieve geschiedenis.
Met het verslag over 2025 maakt de toezichthouder duidelijk dat er stappen worden gezet, maar dat blijvende inzet nodig is om de basis op orde te krijgen – zowel in archieven als in het erfgoed dat Nederland rijk is.
Deze 2-daagse cursus Erfgoed en Monumenten: wetgeving en beleid biedt inzicht in het nieuwe instrumentarium voor de omgang met cultureel erfgoed en monumenten, zowel beleidsmatig als juridisch als omgevingsplan, evenals de gevolgen voor ambtenaar, initiatiefnemers en adviseurs.
