Een EIB-onderzoek, stilgevallen bouwprojecten en gemeentelijke praktijkverhalen leveren geen eenduidig oordeel op over de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen. Private kwaliteitsborgers inspecteren vaker en het stelsel grijpt in bij tekortkomingen, zeggen voorstanders. Maar gemeenten signaleren onvolledige dossiers, gebrekkige informatie en een handhaving die achteraf lastig is. De kernvraag is daardoor verschoven: niet alleen of het toezicht werkt, maar ook wie de gevolgen draagt als een schakel faalt.

De Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) moest de bouwkwaliteit verbeteren door de technische controle grotendeels bij private kwaliteitsborgers te beleggen. Twee jaar na de invoering is er volgens het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) reden om de vroegste sombere voorspellingen te relativeren: kwaliteitsborgers inspecteren bouwwerken gemiddeld 2,4 keer fysiek en het toezicht verloopt gestructureerder dan onder het oude stelsel.
Maar meer inspecties zijn nog geen bewijs van betere gebouwen. Dat is de voornaamste kanttekening bij het EIB-onderzoek, uitgevoerd in opdracht van Woningborg en SWK. Tegelijk hebben schorsingen van kwaliteitsborgers ongeveer 1.250 bouwprojecten geraakt. De minister erkent dat die omvang een kwetsbaarheid blootlegt. En gemeenten beschrijven hoe de nieuwe taakverdeling in de uitvoering kan omslaan in extra werk, gebrekkige informatie en lastige handhavingskeuzes.
Het EIB concludeert dat het bouwtoezicht gemiddeld eerder is geïntensiveerd dan afgenomen. Kwaliteitsborgers werken met borgingsplannen en voeren inspecties uit tijdens de bouw. In kleinere gemeenten kan dat een toename betekenen ten opzichte van het eerdere toezicht, dat vaak bestond uit voorafgaande toetsing en beperktere controles op de bouwplaats.
De uitkomst is echter bescheidener dan de formulering ‘verbeterd toezicht’ kan suggereren. Het onderzoek stelt niet vast dat gebouwen aantoonbaar beter worden gebouwd. Daarvoor is de Wkb nog te kort in werking en zijn veranderingen in schadecijfers of claims nog niet meetbaar. Het rapport beschrijft dus vooral betere voorwaarden om gebreken te ontdekken, niet bewezen betere bouwresultaten.
Maarten Worp, die de evaluatie kritisch bespreekt, vraagt bovendien hoe stevig de vergelijking met het oude stelsel is. Volgens hem ontbreken vergelijkbare landelijke cijfers over gemeentelijk bouwtoezicht van vóór de Wkb. Het gemiddelde van 2,4 bezoeken is daarom niet zonder meer een directe vergelijking. Ook stelt hij vragen over de selectie van projecten en bronnen, de onafhankelijkheid van het onderzoek en de vraag of maatschappelijke baten zijn afgewogen tegen alle kosten.
Zijn kernbezwaar: meer bezoeken zeggen op zichzelf niets over de kwaliteit van controles, naleving van het Besluit bouwwerken leefomgeving of veiligheid van gebouwen. Worp concludeert dat het rapport kan wijzen op méér toezicht, maar niet bewijst dat gebouwen beter aan de regels voldoen of dat juist het publiekrechtelijke deel van de Wkb maatschappelijke meerwaarde heeft.
De discussie kreeg een concrete testcase door de schorsing van kwaliteitsborgers. Volgens de antwoorden op Kamervragen werden circa 1.250 projecten geraakt, waarvan ongeveer 1.100 woningbouwprojecten. Na een uitspraak in kort geding kon de grootste betrokken kwaliteitsborger lopende projecten gedeeltelijk hervatten. Volgens de minister was ongeveer 85 procent van de projecten die tussen 25 augustus en 23 september stillagen daarna weer door diezelfde borger opgepakt; andere projecten zijn of worden overgenomen.
De minister ziet de schorsingen niet als bewijs dat de Wkb als geheel niet werkt. Het stelsel voorziet erin dat instrumentaanbieders ingrijpen bij tekortschietende kwaliteitsborgers, terwijl de Toelatingsorganisatie Kwaliteitsborging Bouw (TloKB) toezicht houdt op die aanbieders. De VKBN benadrukt dezelfde lezing: schorsen is volgens de branchevereniging een teken dat toezicht plaatsvindt.
Daar staat tegenover dat de minister erkent dat onvoldoende presterende partijen mogelijk te lang actief kunnen blijven. In de beantwoording noemt zij dat een “achilleshiel”. Vooraf was volgens het kabinet niet voorzien dat één schorsing zo’n grote groep projecten zou raken. Een generieke continuïteitsregeling was er niet.
Voor gevolgklasse 1 blijft de juridische grens volgens de minister duidelijk: zonder bevoegde kwaliteitsborger mag de bouw niet verder. Gemeenten kunnen handhavend optreden. Beperkte werkzaamheden om schade te voorkomen kunnen soms wel, afhankelijk van de situatie. Hervatting hangt vervolgens af van de dossierkwaliteit en de beoordeling door een nieuwe kwaliteitsborger. Een opvolger moet nagaan welke controles zijn uitgevoerd en kan aanvullend onderzoek of een nieuw borgingsplan nodig vinden.
De minister stelt dat er ruim zeventig kwaliteitsborgingsbedrijven geregistreerd zijn en dat capaciteit beschikbaar is voor overname. Maar capaciteit alleen garandeert geen snelle overdracht: daarvoor moet ook het projectdossier op orde zijn.
Die dossierkwestie komt terug in de ervaringen van Emmen en Nieuwegein. In Emmen ligt de verantwoordelijkheid voor het samenstellen en indienen van het dossier bevoegd gezag uiteindelijk bij de initiatiefnemer of aannemer. De kwaliteitsborger beschikt vaak over relevante informatie, maar de gemeente krijgt geregeld geen of geen compleet dossier.
Een gemeentemedewerker schat dat op dat moment slechts ongeveer 10 procent van de dossiers volledig is. De gemeente wil zo min mogelijk handhaven, maar ziet tegelijk dat ontbrekende documenten moeilijk te negeren zijn. “Je kunt iemand aanschrijven en aangeven wat ontbreekt. Maar je wilt vervolgens niet iemand verbieden zijn nieuwe huis in te gaan omdat een aantal documenten ontbreekt.”
Ook in Nieuwegein blijkt de gereedmelding kwetsbaar. Volgens de gemeente gaat bij ongeveer 38 procent van de gereedmeldingen iets mis met de indiening. In een evaluatie over twee jaar waren ongeveer de helft van de twintig bouwmeldingen niet ontvankelijk. Documenten komen via e-mail of WeTransfer binnen, of belanden onder het verkeerde project in het digitale stelsel.
Dat is niet alleen administratieve rompslomp. Een onvolledige bouwmelding betekent dat de bouw niet mag starten; een onvolledige gereedmelding betekent dat het bouwwerk niet in gebruik mag worden genomen. De gemeente moet daarom uitzoeken of stukken werkelijk ontbreken en waar ze zijn gebleven. Nieuwegein beschrijft hoe het zwaartepunt verschuift naar het einde van het bouwproces: dan blijkt soms pas dat essentiële informatie ontbreekt, terwijl het bouwwerk al af is.
De gemeentelijke rol is daarmee niet simpelweg kleiner geworden. Gemeenten blijven verantwoordelijk voor handhaving, maar beschikken tijdens de bouw over minder informatie. In Emmen klinkt de zorg dat publieke achtervang nodig blijft wanneer private partijen of opdrachtgevers hun verplichtingen niet nakomen.
De gemeentelijke kritiek raakt aan een bredere vraag over concurrentie. Het EIB waarschuwt dat prijsconcurrentie de diepgang van toezicht kan beïnvloeden: een instrument met minder controles kan goedkoper uitvallen. Ook signaleert het onderzoek discussie over verschillen tussen toegelaten instrumenten, vooral bij statistische of algoritmische risicoanalyses. Risico’s met een kleine kans maar grote gevolgen kunnen daardoor mogelijk buiten beeld raken.
Emmen ziet eveneens verschillen in de manier waarop kwaliteitsborgers werken. Een gemeentemedewerker stelt dat lage prijzen en beperkte sancties een risico vormen. “Als het sanctioneringsstelsel niet goed functioneert, worden wij als gemeente uiteindelijk geconfronteerd met de problemen.”
De EIB-bespreking en de gemeentelijke ervaringen wijzen zo naar dezelfde institutionele spanning: de kwaliteitsborger werkt in een commerciële markt, maar vervult een publieke functie binnen het bouwtoezicht. De instrumentaanbieder moet toezicht houden op de kwaliteitsborger, terwijl die aanbieder ook belang heeft bij projecten. Het EIB pleit daarom voor duidelijker minimumeisen aan de risico’s die in borgingsplannen moeten worden meegenomen. Stakeholders vinden dat de TloKB steviger moet kunnen optreden wanneer partijen onder de maat presteren.
Niet ieder praktijkprobleem is echter een tekortkoming van de Wkb. Dat blijkt uit een recreatiewoning in Bennekom waarvoor vergunning was verleend zonder kelder. Tijdens de bouw werd alsnog een volledige kelderbak gerealiseerd. De Omgevingsdienst De Vallei legde een bouwstop op nadat een toezichthouder de afwijking ontdekte.
De zaak leidde tot vragen over wat de kwaliteitsborger had moeten doen. De juridische analyse in het artikel maakt onderscheid tussen bouwtechnische kwaliteitsborging en naleving van de omgevingsvergunning. De kwaliteitsborger beoordeelt of het bouwwerk voldoet aan de technische voorschriften uit hoofdstuk 4 van het Bbl. De naleving van de vergunning voor de omgevingsplanactiviteit ligt bij de vergunninghouder en het bevoegd gezag.
De kwaliteitsborger had de afwijking mogelijk kunnen signaleren en bespreken, maar is daarmee geen toezichthouder bouw en is volgens de beschrijving niet verplicht de afwijking bij het bevoegd gezag te melden. De casus is daarom vooral een voorbeeld van de grens tussen private kwaliteitsborging en publiek toezicht. De verantwoordelijkheid voor handhaving van de vergunning blijft bij het bevoegd gezag.
Voor de minister is de schorsing geen reden om de Wkb stop te zetten. De bredere wetsevaluatie is voorzien voor 2027; verbeteringen in regelgeving worden naar verwachting in het eerste kwartaal van dat jaar ter consultatie aangeboden. De gevolgen van de schorsingen worden daarbij betrokken.
De beschikbare stukken leveren intussen geen enkelvoudig oordeel op. Het EIB ziet meer gestructureerd en intensiever toezicht, maar kan nog geen betere bouwkwaliteit aantonen. De minister en de VKBN wijzen erop dat het stelsel ingrijpt wanneer kwaliteitsborgers tekortschieten, terwijl de schaal van de schorsingen tegelijk een kwetsbaarheid blootlegt. Gemeenten beschrijven problemen bij dossiers en gereedmeldingen, maar ook situaties waarin de kwestie buiten de wettelijke taak van de kwaliteitsborger valt.
De toets voor de komende evaluatie ligt daarmee niet alleen bij het aantal inspecties. Ook de vergelijkbaarheid van de gegevens, de werking van toezicht en sancties, de continuïteit bij uitval en de informatiepositie van gemeenten bepalen of het stelsel in de praktijk standhoudt.
Dit artikel is samengesteld uit de volgende bronnen:
Onderzoek EIB
https://omgevingsweb.nl/nieuws/wkb-zorgt-voor-intensiever-bouwtoezicht/
Kamervragen en antwoorden
https://omgevingsweb.nl/beleid/kabinet-erkent-kwetsbaarheid-wkb-na-beantwoording-kamervragen-over-bouwstops/
visie: Maarten Worp
https://omgevingsweb.nl/nieuws/de-wkb-doorstaat-de-eib-evaluatie-de-wc-eend-toets/
visie Joric Witlox
https://omgevingsweb.nl/nieuws/de-wkb-doorstaat-de-eib-evaluatie-de-wc-eend-toets/
Ervaringen van gemeenten met Wkb:
