“Meer ruimte, minder regels, meer vertrouwen.” Het is een kernbelofte van de Omgevingswet. Maar die belofte kent een juridische ondergrens die in de praktijk te vaak wordt genegeerd: zonder handhaving verliest het recht zijn werking. In het ruimtelijke domein geldt daarom een ongemakkelijke waarheid: wie regels stelt zonder te handhaven, ondergraaft niet alleen beleid, maar het recht zelf.
De systematiek van de Omgevingswet is helder. Vergunningplichten zijn teruggedrongen en vervangen door een uitgebreid stelsel van algemene regels en zorgplichten. Dat biedt flexibiliteit en vermindert administratieve lasten, maar heeft een juridisch gevolg dat niet kan worden genegeerd: de normstelling verschuift van vooraf toetsing naar achteraf handhaving.
Daarmee wordt handhaving geen sluitstuk, maar een dragend onderdeel van het systeem. Zonder handhaving ontbreekt immers het mechanisme waarmee naleving van algemene regels wordt afgedwongen.
Het gevolg is evident: hoe minder vergunningen, hoe groter de juridische noodzaak tot effectief handhaven.
De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State is hierover consistent en duidelijk: er bestaat een beginselplicht tot handhaving. Dat betekent dat een bestuursorgaan in beginsel gehouden is op te treden tegen geconstateerde overtredingen.
Deze plicht is geworteld in de rechtszekerheid: de feitelijke situatie mag niet structureel afwijken van wat juridisch is toegestaan. Handhaving dient daarmee het algemeen belang en borgt de geloofwaardigheid van de normstelling.
Afzien van handhaving is slechts toegestaan in uitzonderlijke gevallen, bijvoorbeeld bij concreet zicht op legalisatie of wanneer handhaving onevenredig zou zijn. Maar dat zijn uitzonderingen, geen alternatieve beleidsroutes.
Wie niet handhaaft zonder dat sprake is van zo’n uitzonderingssituatie, handelt juridisch niet neutraal, maar wijkt af van de norm.
Onder de Omgevingswet wordt vaak gesproken over vertrouwen als leidend principe. Maar vertrouwen is geen vervangmiddel voor handhaving — het veronderstelt handhaving.
De wetgever is expliciet: burgers en bedrijven mogen erop vertrouwen dat de overheid optreedt tegen overtredingen. Dat is essentieel voor een gelijk speelveld en het rechtsgevoel in de samenleving.
In die zin is handhaving geen technisch instrument, maar een kernfunctie van de rechtsstaat. Het operationaliseert de norm en maakt het recht effectief.
Zonder handhaving ontstaat het tegenovergestelde: rechtsongelijkheid, willekeur en strategisch gedrag van initiatiefnemers die anticiperen op niet-handhaving.
De praktijk laat een structureel probleem zien. Overheden stellen ambitieuze regels en voorwaarden in omgevingsplannen, omgevingsvergunningen en beleidskaders, maar beschikken niet altijd over de capaciteit, prioritering of bestuurlijke bereidheid om diezelfde regels te handhaven.
Daarmee ontstaat een juridisch spanningsveld: normstelling suggereert rechtsgevolgen, terwijl de uitvoering die niet waarmaakt.
De grootste opgave is niet juridisch van aard is, maar cultureel: gedrag en keuzes van bestuurders en organisaties bepalen uiteindelijk of het systeem werkt.
Juist bij handhaving komt die cultuurvraag scherp naar voren. Niet-handhaven is zelden een juridisch probleem, maar vrijwel altijd een bestuurlijke keuze.
Voor het ruimtelijke domein betekent dit dat een duidelijke lijn nodig is:
Alles daarbuiten is geen flexibiliteit, maar uitholling van het recht.
Wie regels opstelt zonder ze te handhaven, moet eerlijk zijn: je regelt niets — je organiseert vrijblijvendheid.
Door Arno Kleine Staarman
