Ruimte voor energie: de rol van warmte

Het onderstaande artikel is een publicatie uit de maarteditie van PONT, Vakblad Energie en Duurzaamheid. Klik hier om naar de overzichtspagina met alle vakbladartikelen te gaan.

Voor Van der Steenhoven voelt haar nieuwe positie als een vervolg op werk dat al stevig in beweging is gezet. Daarom benadrukt ze het belang van voortbouwen op wat er ligt: “Ik kan voortborduren op al het goede werk dat er al gedaan is en wat er allemaal al in gang is gezet. Er zijn zoveel goede mensen betrokken bij Stichting Warmtenetwerk. En we hoeven daarbij niet allemaal het wiel opnieuw uit te vinden. Waar het al lukt, moeten we vaart maken. Niet concurreren, maar elkaar versterken – daar ligt de kracht van collectieve warmte.”

Drie decennia energietransitie

Sinds 1998 is Van der Steenhoven actief binnen de energietransitie. Ze begon haar carrière bij het ministerie van Economische Zaken en werkte vervolgens bij de Autoriteit Consument en Markt (ACM), waar zij onder meer bijdroeg aan de evaluatie van de Elektriciteits- en Gaswet. Later werd zij directeur bij het programmabureau Warmte en Koude Zuid Holland, waar warmte nadrukkelijk op de kaart werd gezet. Ze typeert haar betrokkenheid zelf kernachtig: “Ik heb dat altijd met heel veel liefde gedaan.”

Daarnaast hoorde zij over vele lokale acties en heeft meegewerkt aan de opzet van Energie Leiden, een energiecoöperatie waarin elke inwoner van de stad kan meedoen aan de overstap naar een duurzame energievoorziening en kan profiteren van een zelfgekozen, duurzame en betaalbare energievoorziening. Ze is ook erg blij haar eigen stukje windmolen.

In 2017 was zij initiatiefnemer van de campagne Van Gas Los, samen met zeventig partners. Vervolgens maakte ze tijdelijk de overstap naar de elektriciteitssector om thema’s als congestie, digitalisering en energiehubs op de agenda te krijgen: “En dat is gelukt. Ik vind het fantastisch om nu weer terug te keren in de warmtesector. Dit is voor mij een feest der herkenning en ik kan de draad meteen weer oppakken.”
Deze eerdere ervaringen vormen mede haar visie op de urgente rol van warmte in het energiesysteem van de toekomst.

Warmte in de energietransitie: onmisbaar én complementair

Uit haar werk in de elektriciteits- en gassector leerde Van der Steenhoven hoe cruciaal de warmteopgave is: volgens haar is de rol van warmte “nog veel groter dan iedereen denkt”. De druk op het elektriciteitsnet maakt dat warmtenetten in de plannen van de politiek een steeds centralere plek moeten krijgen.

Ze verwoordt haar visie scherp: “Ik ben een groot voorstander van lokaal gebiedsgericht werken waar inzet van gas, elektriciteit en warmte elkaar niet beconcurreren, maar elkaar juist aanvullen. Voor het energiesysteem van de toekomst zijn naast wind en zon, warmtenetten onontbeerlijk, maar óók warmtepompen en duurzaam gas.”

Wat zij ziet is dat er nauwelijks iets wordt uitgegeven aan warmtenetten. De verantwoordelijkheid voor het opzetten van een warmtebedrijf is neergelegd bij de gemeenten. Maar deze hebben nauwelijks of geen kaders om dit op te pakken. Terwijl zij wel aan zet zijn om de participatie te organiseren en waar in welke kavels het warmtenet komt.

Volgens haar moet er niet worden gedacht in exclusieve keuzes, maar in samenhangende oplossingen. Van der Steenhoven benadrukt dat het ontwerpen van een energiesysteem begint “van onderop”, omdat daar de daadwerkelijke beslissingen worden gemaakt tussen collectieve en individuele oplossingen. Deze visie sluit volgens haar naadloos aan bij het doel van Stichting Warmtenetwerk: het stimuleren van warmtetransitie via collectieve warmte, waar dat de beste oplossing is.

De randen van wat het huidige systeem aankan

Van der Steenhoven plaatst de huidige ontwikkelingen in een brede maatschappelijke en technologische context: “We leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk.” Ze pleit voor een transitie naar een volledig nieuw energiesysteem, waarin warmtenetten een rol zouden kunnen spelen. Want het verzwaren van het netwerk brengt niet alleen torenhoge kosten met zich mee, het is ook helemaal niet de oplossing. Op dit moment geven de netbeheerders in Nederland samen 1 miljoen euro per uur uit, dat is 8 miljard per jaar aan netverzwaring. Dit is onhoudbaar en er mag wel eens nagedacht worden of dit de juiste besteding is. Er is volgens haar noodzaak voor “meer sturing, regie en samenwerking op alle niveaus én tussen diverse sectoren.”

In dit toekomstbeeld spelen maatschappelijke waarden een centrale rol: “In mijn visie berust duurzame energie op planologie, ontwerp van onderop én betaalbaarheid, ook voor mensen die een kleine beurs hebben. Een inclusief energiesysteem gebaseerd op maatschappelijke waarden, waarin iedereen mee kan doen; warmte en energie zijn immers basisbehoeften.”

Met deze uitspraken plaatst ze toegankelijkheid, rechtvaardigheid en betaalbaarheid direct naast systeemtechniek als kernonderdelen van de energietransitie.

Slimme inzet van bronnen en lokale gemeenschappen

Van der Steenhoven benadrukt dat beleids- en ontwerpkeuzes verder vooruit moeten kijken dan de korte termijn. Ze stelt: “Een groot deel van onze energievraag bestaat uit warmte. Elektrificatie van alle warmte op een al overbelast net is niet houdbaar. Kansen die je lokaal hebt aan wind, aan zon, aan opslag, aan warmte inzetten als kracht, en vanuit daar ontwerpen en zorgen dat je dat zo goed mogelijk doet, waarbij je de inwoners van Nederland meeneemt. Want nog een ander feit is dat we straks een bouwstop krijgen op nieuwbouwwoningen vanwege de netcongestie, terwijl nieuwe woningen juist onontbeerlijk zijn.”
De oplossing ligt volgens haar in een integraal systeem dat alle beschikbare bronnen – ook in de toekomstige situatie over tien tot vijftien jaar – slim en flexibel benut.

Verder ziet zij een grote rol weggelegd voor lokale energiegemeenschappen en voor nieuwe marktpartijen die actief worden dankzij digitalisering en slimme sturing: “Daarmee wordt het mogelijk om lokaal vraag en aanbod optimaal op elkaar af te stemmen.”

Een nieuwe kans met het nieuwe kabinet

Met Stientje van Veldhoven, minister van Klimaat en Groene Groei, en Heleen Herbert, minister van Economische Zaken en Klimaat, heeft Maya weer een goed vertrouwen in “een beetje meer liefde voor warmte”, zoals zij dat zegt. Zowel D66 als CDA willen dat Nederland het klimaatdoel – de uitstoot van broeikasgassen in 2030 te verminderen met 55 procent vergeleken met 1990 – gaat halen. Daarmee krijgt de overbelasting van het elektriciteitsnet – netcongestie – de hoogste prioriteit.

Maya van der Steenhoven

De verbindende rol van Stichting Warmtenetwerk in het toekomstige energiesysteem

In haar nieuwe functie ziet Van der Steenhoven het als haar missie om de spelers in de warmteketen dichter bij elkaar te brengen. Want: ”Het duurde allemaal erg lang en dat heeft effect op de sector.”
Ze benadrukt dat de stichting al intensief samenwerkt met andere organisaties en sectoren en dat deze kruisverbanden cruciaal zijn. De sector staat voor een enorme vraagtoename en alleen door samenwerking kunnen partijen daar tijdig op inspelen: “Daar heb je kennis voor nodig, en samenwerking. Stichting Warmtenetwerk is opgericht om dit te bevorderen en te faciliteren.”

De gezamenlijke opgave wordt volgens haar steeds groter en vraagt om meer samenhang: “Samen kunnen we er naartoe werken dat warmtenetten op een goede manier worden ontwikkeld en dat we de nodige verbindingen leggen tussen het energiesysteem, ontwerp van onderop en betaalbaarheid.”