Groot Europees onderzoek laat zien: hitteplannen redden levens

Enorme hoeveelheid data

Voor dit onderzoek werkten twee grote onderzoeksconsortia met elkaar samen. Daardoor beschikten de onderzoekers over een enorme hoeveelheid data. Ze analyseerden dagelijkse gegevens over sterfte en gemiddelde temperatuur voor 102 locaties in 14 Europese landen tussen 1990 en 2019. Met informatie van nationale experts rangschikten ze de hitteplannen op basis van hoe uitgebreid ze waren en wisten ze in welk jaar ze waren ingevoerd. Voor informatie over Nederland hebben ze cijfers uit steden in de Randstad en Eindhoven gebruikt, met informatie over oversterfte van het CBS en temperatuurdata van het KNMI.

Verschillen tussen hitteplannen in Europa

In het onderzoek zijn nationale hitteplannen onderzocht uit alle delen van Europa, en de effecten die ze hebben gehad op de oversterfte door hitte. Zulke hitteplannen bestaan onder meer uit vroege waarschuwingen voor extreme hitte en plannen om de gezondheid van bewoners te beschermen. De hitteplannen van de Zuid-Europese landen blijken het meest uitgebreid te zijn. Deze landen hebben van oudsher ook het meest te maken met hitte. Urban: “Zo’n uitgebreid hitteplan is vaak een soort actieplan met specifieke maatregelen, onder andere om kwetsbare groepen te beschermen. In sommige landen openen ze bijvoorbeeld koeltecentra. Of verpleeghuizen en ziekenhuizen hebben richtlijnen voor wat ze tijdens hittegolven moeten doen.”

Uitgebreide analyse

Voor het onderzoek zijn zeer geavanceerde statistische modellen gebruikt, bijvoorbeeld om voor elke locatie een schatting te maken van het verband tussen temperatuur en sterfte tussen mei en september. Op basis van die schattingen analyseerden Urban en zijn collega’s wat het gemiddelde effect is van hitte op sterfte in Europa. Daarbij moesten ze rekening houden met verschillen tussen de regio’s, tussen steden en mogelijke hitteadaptatie door de tijd heen. Tot slot berekenden ze met een modelsimulatie per locatie en periode hoeveel oversterfte er zou zijn geweest zonder hitteplannen. Zo konden ze een vergelijking maken tussen hoe het echt is gegaan en hoe het zou zijn geweest zonder hitteplan. Door deze vergelijking konden ze inschatten hoeveel levens een hitteplan daadwerkelijk redt.

Positieve resultaten

De belangrijkste conclusie is dat de onderzoekers gemiddeld een daling in de oversterfte zagen van 25,2 % nadat hitteplannen waren ingevoerd. Dat komt neer op bijna 2 sterfgevallen minder per 100.000 inwoners per jaar vergeleken met de situatie zonder hitteplannen. Dit zou neerkomen op ruim 14.000 geredde levens in de onderzochte gebieden. Interessant hierbij is de vraag of uitgebreidere hitteplannen meer levens redden dan eenvoudigere plannen. Urban: ‘Helaas kunnen we dat niet uit de resultaten opmaken. Dat komt doordat er onzekerheid zit in de verzamelde en beoordeelde gegevens. Of een onderdeel van een hitteplan succesvol is, hangt ook af van de uitvoering op regionaal en lokaal niveau. Die wordt beïnvloed door verschillende factoren, zoals geld en personeel, de aansluiting tussen nationale en regionale plannen en de betrokkenheid van lokale zorg- en welzijnsorganisaties. Om die vraag te beantwoorden is dus meer onderzoek nodig.’

Leren van elkaars hitteplannen?

Urban denkt dat landen van elkaar kunnen leren bij het verbeteren van hitteplannen. Wel is het lastig om richtlijnen op te stellen die je overal kunt toepassen. Urban: ‘Dat komt doordat landen allemaal hun eigen systemen hebben en op een andere manier georganiseerd zijn. Tegelijk denk ik dat landen met minder ontwikkelde hitteplannen kunnen leren van landen die al verder zijn. Het wordt overal warmer, ook in de koelere landen in het westen en noorden van Europa. Zij kunnen leren van de zuidelijke landen, bijvoorbeeld door meer aandacht te kunnen hebben voor kwetsbare groepen.’

Andere gezondheidsrisico’s van hitte

Hoe zou vervolgonderzoek eruit kunnen zien na dit enorme project? Urban zou ook graag andere gezondheidsrisico’s van hitte bestuderen: ‘In dit onderzoek hebben we ons alleen gericht op de relatie tussen hitte en sterfte. Maar je kunt ook naar bredere gezondheidseffecten kijken. Mensen kunnen veel last hebben van hitte zonder eraan te overlijden. Je zou dus ook andere data kunnen verzamelen, bijvoorbeeld het aantal ziekenhuisopnames tijdens hittegolven. En hitte kan ook effect hebben op de arbeidsproductiviteit. Daar hadden we in dit onderzoek geen ruimte voor, maar dat soort effecten zijn ook belangrijk.’

Over Aleš Urban

Aleš Urban is als onderzoeker verbonden aan de Landbouwuniversiteit in Praag en aan het Instituut voor Atmosferische Fysica van de Tsjechische Academie van Wetenschappen.