Handvatten voor het inrichten van een verplicht participatietraject

Wanneer is participatie verplicht?

De gemeenteraad bepaalt wanneer participatie verplicht is voor omgevingsvergunningen die afwijken van het omgevingsplan (BOPA’s). Diverse gemeenten hebben hiervoor een lijst van gevallen opgesteld, zie bijvoorbeeld de aanwijzingsbesluiten van de gemeente Haarlem en Rotterdam. De raad van de gemeente Amsterdam heeft bepaald dat participatie verplicht is voor alle activiteiten die afwijken van het omgevingsplan. Als een initiatiefnemer vervolgens niet of onvoldoende heeft geparticipeerd, kan het bevoegd gezag besluiten om de aanvraag niet in behandeling te nemen (artikel 4:5, eerste lid, onder a, van de Awb).

Is participatie vormvrij?

Participatie is in principe vormvrij. In de praktijk zien wij dat diverse gemeenten een handreiking of gids opstellen waarin handvatten worden geboden aan initiatiefnemers voor het vormgeven van participatie. In de handreiking of gids wordt de gewenste mate van participatie aangegeven, zie bijvoorbeeld de handreiking van de gemeente Amsterdam, Groningen en Amersfoort. De bestuursrechter heeft geoordeeld dat er geen juridische gevolgen zijn aan het niet volgens zo’n participatiegids vormgeven van participatie (ECLI:NL:RBMNE:2025:5852). Wij vermoeden dat het oordeel anders was geweest als er geen sprake was van een gids, maar van decentrale regelgeving. Bijvoorbeeld als in een gemeentelijke verordening of beleidsregels een bepaalde vorm van participatie verplicht was gesteld (ECLI:NL:RBOBR:2025:7591).

Wanneer onvoldoende?

Of voldoende participatie heeft plaatsgevonden, is afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Vanwege enkele handvatten die de bestuursrechter heeft gegeven, tasten de initiatiefnemer en het bevoegd gezag niet volledig in het duister. Als participatie verplicht is gesteld, moet deze participatie ‘enige betekenis’ hebben (ECLI:NL:RBGEL:2025:3574). De intensiteit hangt af van het type project en de gevolgen voor de fysieke leefomgeving. Het participatietraject voor de bouw van windmolens zal dan ook omvangrijker moeten zijn dan het traject voor de bouw van een dakkapel. Als een project beperkte impact heeft, kan het enkel informeren van direct omwonenden per brief (al) voldoende zijn (ECLI:NL:RBGEL:2025:1152; ECLI:NL:RBGEL:2025:3574). Ook benadrukt de bestuursrechter dat voor participatie geen resultaatsverplichting geldt. ‘Voldoende participatie’ betekent dus niet dat alle twijfels en bezwaren bij de omwonenden zijn weggenomen (ECLI:NL:RBGEL:2025:1152).

Conclusie

Hoewel het uitgangspunt is dat participatie vormvrij is, bestaan in meerdere gemeenten handreikingen, gidsen of andere regelgeving over de vormgeving van een participatie. Wij denken dat naarmate de regels een meer formelere status krijgen, niet-naleving daarvan ook zwaarder wordt aangerekend. De stukken kunnen hoe dan ook helpen bij het voeren van participatie. Het kan daarom raadzaam zijn om als gemeente vergelijkbaar beleid op te stellen; voor zowel de initiatiefnemer, de inwoner als het bevoegd gezag wordt zo duidelijker waaraan het participatietraject moet voldoen.
Overweeg je als gemeente om participatiebeleid of een participatieverordening vast te stellen? Wij denken graag mee over de inrichting daarvan of sparren over een concrete casus!

1)https://omgevingsweb.nl/nieuws/participatie-onder-de-omgevingswet-ii-de-omgevingsvergunning/