Is een programma onder de Omgevingswet een 'besluit' dat je kunt aanvechten bij de rechter? De rechtbank Oost-Brabant was daar gisteren (29 april 2026) heel duidelijk over in de zaak rondom de Duurzame Polder, ECLI:NL:RBOBR:2026:2691.
De casus in het kort
Een inwoner was het niet eens met het 'Programma Duurzame Polder' van de gemeente 's-Hertogenbosch (denk aan: windturbines en zon). Hij maakte bezwaar, de gemeente verklaarde dit niet-ontvankelijk, en de zaak belandde bij de rechter.
Wat ging er mis?
1) Procedurele fout van de gemeente. Het programma was voorbereid met de uitgebreide procedure (3.4 Awb). Dan mag een gemeente een bezwaarschrift helemaal niet in behandeling nemen; het had direct als beroepschrift naar de rechter gemoeten.
2) De harde grens van de Omgevingswet. De rechter oordeelt dat hij niet bevoegd is. Waarom? Omdat een programma in de regel op de 'negatieve lijst' staat (art. 8:5 Awb). Een programma is pas aanvechtbaar bij de bestuursrechter als het een rechtstreekse titel geeft voor een activiteit. In dit geval:
- De definities van opwekdoelstellingen? Geen rechtsgevolg.
- De bestuurlijke uitgangspunten? Geen rechtsgevolg.
- Beoordelingscriteria voor vergunningen? Geen rechtsgevolg.
Dit is in lijn met de memorie van toelichting bij de Invoeringswet Omgevingswet: “Het besluit tot vaststelling van een omgevingsvisie of programma is in de regel geen besluit in de zin van artikel 1:3, eerste lid, Awb en om die reden niet appellabel. Om ieder misverstand hierover uit te sluiten worden die besluiten eveneens opgenomen op de negatieve lijst. (…) Onder de Omgevingswet wordt daarentegen wel beroep opengesteld tegen delen van programma’s met specifieke rechtsgevolgen. Dit geldt voor programma’s die een rechtstreekse titel geven voor activiteiten. Voor die activiteiten volgt geen afzonderlijk toestemmingsbesluit meer voor het aspect (de omgevingswaarde of andere doelstelling voor de fysieke leefomgeving) waarop het programma ziet. Zo staat tegen die onderdelen van het beheerplan voor Natura 2000-gebieden in de Wet natuurbescherming ook beroep open. Het beroep tegen die onderdelen van dat beheerplan kan alleen betrekking hebben op de beschrijving van de activiteiten die in dat programma zijn opgenomen.”
Conclusie: het programma in casu maakt de bouw van windmolens dus nog niet direct mogelijk. Daarvoor is straks een apart besluit (vergunning) nodig. Dat is het moment waarop de burger de degens kan kruisen met de overheid. Verspil geen energie aan het aanvechten van beleidskaders die nog geen schop in de grond steken. Wacht op de vergunningsfase. Voor gemeenten: ken je procesrecht bij de 3.4-procedure om onnodige vernietigingen te voorkomen.
