De uitspraak van het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch van 17 februari 2026 over een PAS-melder is juridisch duidelijk, maar bestuurlijk pijnlijk.
Duidelijk, omdat het hof precies afbakent wat de rechter wel en niet kan doen. Pijnlijk, omdat de uitspraak bevestigt dat PAS-melders na bijna zeven jaar nog steeds geen stap verder zijn.
Het hof heeft geen legalisatiebevel gegeven. Het heeft niet geoordeeld dat de Staat PAS-melders moet vergunnen. Wat het hof wél duidelijk maakt, is dat de civiele rechter het stikstofbeleid niet kan repareren wanneer daarvoor wetgeving en politieke keuzes noodzakelijk zijn. Daarmee verschuift de verantwoordelijkheid terug naar waar die hoort: bij wetgever en bestuur.
Tegelijkertijd legt het arrest de kern van de problematiek bloot. PAS-melders hebben gehandeld onder een wettelijk regime dat destijds gold en waarop zij mochten vertrouwen. Het Programma Aanpak Stikstof was verankerd in wetgeving. Ondernemers investeerden binnen dat kader. Dat het regime later in strijd bleek met Europees recht, heeft hen achteraf in een juridisch kwetsbare positie gebracht, waarvoor zij niet zelf de oorzaak zijn. Dat is geen normaal ondernemersrisico, maar het gevolg van een stelsel dat juridisch niet houdbaar bleek.
Het hof laat ruimte voor aansprakelijkheid en schadevergoeding. Daarmee wordt erkend dat de overheid niet zonder consequenties kan omgaan met de gevolgen van eigen regelgeving. Maar het arrest maakt ook duidelijk dat structurele rechtszekerheid niet via individuele procedures kan worden afgedwongen wanneer de kern van het probleem in het systeem zelf zit.
Sinds het PAS-arrest van 2019 is bekend dat legalisatie alleen mogelijk is wanneer er juridisch geborgde stikstofruimte bestaat die voldoet aan artikel 6 van de Habitatrichtlijn. Die werkelijkheid is niet nieuw. De programmatische verantwoordelijkheid voor stikstofreductie lag en ligt bij het Rijk. Toch verkeren duizenden ondernemers nog steeds in onzekerheid, terwijl handhavingsverzoeken blijven doorlopen en provincies in een lastige positie worden gebracht.
De uitspraak uit Den Bosch verandert die realiteit niet. Zij bevestigt dat de rechter de wetgever niet kan dwingen om het systeem te herstellen. Zolang het stikstofstelsel niet juridisch robuust en Europees houdbaar is ingericht, blijven PAS-melders afhankelijk van politieke besluitvorming die onder druk staat.
Voor PAS-melders betekent dit arrest dus geen doorbraak, maar een bevestiging van hun huidige positie. Zij zijn nog steeds geen steek verder. Dat is geen juridische tekortkoming van de rechter, maar een bestuurlijke verantwoordelijkheid die nog altijd niet is ingevuld.
In dit artikel verwoord ik hoe ik lees wat het hof precies heeft geoordeeld en waarom deze uitspraak vooral één boodschap bevat: de oplossing voor PAS-melders ligt niet in de rechtszaal, maar in het nemen van politieke en wettelijke verantwoordelijkheid. Ik hoop dat de nieuwe minister nu wél met een oplossing komt.
Door Hans Haarsma
