Het kabinet presenteert een omvangrijke en urgente voortgangsrapportage over de aanpak van netcongestie, het steeds nijpender tekort aan transportcapaciteit op het elektriciteitsnet. Uit de stukken die naar de Tweede Kamer zijn gestuurd blijkt hoezeer de volle netten het economische en maatschappelijke functioneren beginnen te raken: van woningbouw en zorgvoorzieningen tot industrie, logistiek en verduurzaming. Wachtrijen voor aansluitingen groeien nog altijd en in delen van het land dreigt zelfs een volledige aansluitstop.
De regering benadrukt dat de tijd van vanzelfsprekende, onbeperkte netcapaciteit definitief voorbij is. In plaats daarvan moet Nederland overstappen op een systeem waarin flexibel elektriciteitsgebruik de norm wordt, netuitbreiding versneld wordt gerealiseerd en alle partijen – netbeheerders, overheden en bedrijven – actief bijdragen aan het terugdringen van de druk op het net. De rapportage schetst de stand van zaken langs drie hoofdsporen: beter benutten van het bestaande net, sneller bouwen van nieuwe infrastructuur en slimmer inzicht in capaciteit en risico’s.
Op het gebied van beter benutten ziet het kabinet duidelijke verschuivingen. Nieuwe flexibele contractvormen vinden versneld ingang: bedrijven kunnen in ruil voor flexibiliteit sneller aangesloten worden dan via traditionele transportrechten. Het aantal afgesloten blokstroomcontracten is in een jaar tijd verdrievoudigd en ook andere contractvarianten worden steeds vaker toegepast. Tegelijkertijd gaan netbeheerders actiever in gesprek met zogenoemde ‘top 50‑verbruikers’ om hun flexibiliteit te ontsluiten, zodat die ruimte schept voor kleinere partijen die nu vaak vastlopen.
Verder wordt stevig geïnvesteerd in tijdsafhankelijke nettarieven, zowel voor groot- als kleinverbruikers. Voor grote bedrijven is dit al zichtbaar: op het hoogspanningsnet daalde de piekbelasting door tariefprikkels met ruim zeven procent. Voor kleinverbruikers wordt een nieuw tariefstelsel voorbereid dat vanaf 2029 moet ingaan, met duidelijke prijsblokken die piekbelasting ontmoedigen zonder de energierekening ondoorzichtig te maken.
Een ander controversieel maar belangrijk middel is het zwaarder belasten van het net. Onderzoek van DNV, dat met de Kamer is gedeeld, laat zien dat op midden- en hoogspanningsniveau nog 15 tot 20 procent extra ruimte kan worden vrijgespeeld, mits risicobeheer en technische randvoorwaarden worden aangepast. Die extra ruimte kan cruciaal zijn om wachtrijen terug te dringen, al waarschuwen de onderzoekers dat dit gepaard gaat met grotere kans op uitval en dat ook wettelijke normen rond elektromagnetische compatibiliteit beperkingen opleggen. Het kabinet gaat hierover in gesprek met netbeheerders en toezichthouder ACM.
Tegelijkertijd wordt gewerkt aan een grondige herziening van vergunningprocedures. Onder de vlag van het programma Stroomlijnen energieprojecten komt wetgeving in tranches beschikbaar om realisatie van energieprojecten te versnellen. Het Rijk wil onder meer effectiever grondbeleid inzetten, procedures inkorten en een wettelijke basis creëren voor het heffen van leges, zodat bevoegde gezagen hun capaciteit kunnen opschalen. In projectateliers worden concrete versnellingsafspraken gemaakt voor 26 cruciale netprojecten van TenneT.
Een grote doorbraak lijkt mogelijk vanuit Brussel. Het nieuwe Europese Grids Package biedt volgens de minister een kans om het stikstofslot op energie-infrastructuur te doorbreken. Daardoor zouden elektriciteitsprojecten vanaf 2028 sneller en met minder juridische belemmeringen kunnen worden uitgevoerd. Het kabinet zet hier zwaar op in, omdat vertraging door stikstofregelgeving nu oploopt tot wel een jaar.
Ook voor huishoudens en de gebouwde omgeving bevat de rapportage belangrijke ontwikkelingen. Marktgebaseerde flexibiliteit wordt de hoeksteen: TNO concludeert dat verplicht afschakelen bij kleinverbruikers onhaalbaar is, waardoor slimme sturing via apps, thuisbatterijen en laadpalen het pad vooruit is. Verder wordt in een nieuw rapport voor corporaties uiteengezet hoe renovatie en elektrificatie netbewust kunnen plaatsvinden, zodat verduurzaming niet direct leidt tot overbelasting van wijken.
De Kamer krijgt bij de stukken een uitgebreid overzicht van onderzoeken, moties en toezeggingen, variërend van ecologische beoordelingen tot studies naar subsidies, netbescherming en marktontwerp. De rode draad: netcongestie is niet met één maatregel op te lossen. Het vraagt parallel optrekken op alle fronten.
In de afsluiting onderstreept de staatssecretaris dat de aanpak alleen slaagt als alle partijen hun rol pakken. “We zullen scherpe en zorgvuldige afwegingen moeten maken over de verdeling van schaarse capaciteit. Maar met gezamenlijke inzet scheppen we de voorwaarden voor woningbouw, economische ontwikkeling en een duurzaam en weerbaar energiesysteem.”
