In de Tweede Kamer ligt een initiatiefwetsvoorstel waarin wordt voorgesteld om gemeenten te verbieden vergunninghouders voorrang te geven bij de toewijzing van sociale huurwoningen, uitsluitend vanwege hun status. Het voorstel, ingediend door de Kamerleden Keijzer, Claassen en Clemminck, wijzigt de Huisvestingswet 2014 en beoogt volgens de initiatiefnemers een eerlijkere verdeling van schaarse woonruimte. De uitgebreide memorie van toelichting maakt duidelijk dat deze wijziging ingrijpend is voor gemeenten en raakt aan de kern van het lokale woonruimteverdelingsbeleid.
Aanleiding voor het voorstel is de aanhoudende woningnood en het maatschappelijk ongenoegen over de huidige praktijk waarin vergunninghouders vaak met voorrang worden gehuisvest in sociale huurwoningen. Volgens de indieners leidt dit tot verdringing van andere woningzoekenden, zoals starters en jongeren die soms jarenlang op een woning wachten. Door het expliciet verbieden van voorrang op grond van het vergunninghouderschap willen zij de positie van vergunninghouders normaliseren en gelijkstellen aan die van andere woningzoekenden.
De kern van het wetsvoorstel is dat gemeenten hun huisvestingsverordeningen niet langer mogen gebruiken om vergunninghouders als aparte urgentiecategorie aan te wijzen. Dit betekent dat bepalingen in bestaande huisvestingsverordeningen die hierin voorzien, van rechtswege vervallen zodra de wet in werking treedt. Gemeenten mogen vergunninghouders wel nog voorrang geven als zij op andere gronden urgent zijn, bijvoorbeeld vanwege medische problematiek, mantelzorg, dreigende dakloosheid, passendheid van de woning of economische of maatschappelijke binding. Het enkele feit dat iemand vergunninghouder is, mag echter geen reden meer zijn voor voorrang.
Tegelijkertijd erkennen de initiatiefnemers dat de voorgestelde wijziging niet zonder risico’s is voor de uitvoerbaarheid, met name zolang gemeenten nog een wettelijke taak hebben om vergunninghouders te huisvesten. Daarom bevat het wetsvoorstel een tijdelijke uitzondering van één jaar. In die periode mogen gemeenten wel voorrang blijven verlenen aan vergunninghouders bij onzelfstandige woonruimte, zoals kamerbewoning, woningdelen of doorstroomlocaties. Deze uitzonderingsperiode moet gemeenten de ruimte geven om beleid en woonaanbod aan te passen en om meer in te zetten op alternatieve huisvestingsvormen.
De memorie van toelichting schetst een bredere samenhang met andere aangekondigde en lopende maatregelen op het terrein van asiel en migratie. Het wetsvoorstel wordt nadrukkelijk gepositioneerd als onderdeel van een pakket dat moet leiden tot lagere instroom, een ontlasting van de asielketen en uiteindelijk het afschaffen van de gemeentelijke huisvestingstaakstelling voor vergunninghouders. Zolang die taakstelling echter nog bestaat, blijft de spanning tussen verplichtingen en instrumenten voor gemeenten voelbaar. Gemeenten kunnen niet langer sturen via voorrang in de reguliere woningvoorraad, maar worden wel geacht vergunninghouders te huisvesten.
Voor het omgevingsrecht en het gemeentelijk beleid is vooral relevant dat de Huisvestingswet 2014 een uitputtend kader vormt. Gemeenten mogen uitsluitend via hun huisvestingsverordening sturen op woonruimteverdeling en niet via privaatrechtelijke afspraken of prestatieafspraken met corporaties buiten die verordening om. Met dit wetsvoorstel wordt die gemeentelijke beleidsruimte verder ingeperkt. De initiatiefnemers erkennen dat dit een beperking van de lokale autonomie is, maar achten deze gerechtvaardigd gezien de schaarste aan woonruimte en het streven naar gelijke behandeling.
De verhouding tot hoger recht krijgt in de memorie van toelichting veel aandacht. De indieners betogen dat het voorstel niet in strijd is met het grondrecht op huisvesting, internationale mensenrechtenverdragen of Europese regelgeving. Zij benadrukken dat het recht op huisvesting een inspanningsverplichting is en geen individueel afdwingbaar recht op een woning. Volgens hen blijven voldoende waarborgen bestaan, omdat vergunninghouders toegang houden tot de sociale huursector, huurtoeslag kunnen ontvangen en gebruik kunnen maken van de reguliere urgentieregelingen op basis van objectieve criteria. Tegelijkertijd erkent de toelichting dat het verbod indirect onderscheid maakt, maar dat dit onderscheid volgens de initiatiefnemers objectief gerechtvaardigd is om vermeende positieve discriminatie tegen te gaan.
Voor gemeenten zijn de praktische gevolgen aanzienlijk. Ongeveer de helft van de gemeenten heeft een huisvestingsverordening met een urgentieregeling, en het merendeel daarvan kent momenteel een expliciete voorrangspositie voor vergunninghouders. Deze bepalingen zullen moeten verdwijnen. Provincies krijgen een toezichthoudende rol op de naleving van het verbod en kunnen bij strijdige gemeentelijke besluiten uiteindelijk ingrijpen. Dat versterkt de interbestuurlijke spanning, zeker zolang de huisvestingstaakstelling formeel blijft bestaan.
Tot slot kondigt het wetsvoorstel aan dat de effecten na vijf jaar zullen worden geëvalueerd. Daarmee erkennen de initiatiefnemers dat de gevolgen voor de woningmarkt, de asielopvang en de integratie van vergunninghouders onzeker zijn. Voor gemeenten betekent dit voorstel in ieder geval dat zij hun huisvestingsbeleid kritisch tegen het licht moeten houden en zich moeten voorbereiden op een situatie waarin voorrang voor vergunninghouders niet langer vanzelfsprekend is, terwijl de druk op de woningmarkt en de bestuurlijke verantwoordelijkheid onverminderd groot blijven.
