Het kabinet heeft de Nota naar aanleiding van het verslag gepubliceerd bij het wetsvoorstel tot wijziging van de Omgevingswet en de Algemene wet bestuursrecht in verband met de implementatie van de herziene Europese richtlijn luchtkwaliteit. Met deze stap wordt de juridische basis gelegd om de aangescherpte Europese normen tijdig in het Nederlandse recht te verankeren. Voor gemeenten is het wetsvoorstel vooral van belang omdat het de bestaande systematiek van luchtkwaliteitsbeleid onder de Omgevingswet in stand laat, terwijl vanaf 2030 wel strengere eisen gaan gelden.
Het wetsvoorstel is op 12 januari 2026 bij de Tweede Kamer ingediend en heeft een nadrukkelijk technisch karakter. In de nota benadrukt het kabinet dat uitsluitend de wijzigingen zijn opgenomen die noodzakelijk zijn voor een correcte en tijdige implementatie van de herziene richtlijn. De inhoudelijke aanscherping van normen, verplichtingen voor monitoring en de uitwerking van luchtkwaliteitsplannen vindt grotendeels plaats via algemene maatregelen van bestuur en ministeriële regelingen, met name in het Besluit kwaliteit leefomgeving en de Omgevingsregeling. Deze indeling volgt uit de keuzes die bij de totstandkoming van het stelsel van de Omgevingswet zijn gemaakt.
Aanleiding voor deze sobere aanpak is vooral de Europese implementatietermijn van 12 december 2026. Het kabinet wijst op eerdere veroordelingen wegens te late implementatie van Europese richtlijnen en wil nieuwe boetes voorkomen. Daarom is gekozen voor een zogeheten beleidsarme en lastenluwe omzetting, waarbij procedures zoals internetconsultatie, advisering door het Adviescollege toetsing regeldruk en parlementaire voorhang bij lagere regelgeving tijdelijk worden overgeslagen, voor zover dat juridisch is toegestaan bij zuivere implementatie van Europees recht.
In de beantwoording van Kamervragen gaat het kabinet uitgebreid in op kritiek dat het wetsvoorstel een gemiste kans zou zijn om nationaal ambitieuzer luchtkwaliteitsbeleid vast te leggen. Het kabinet erkent dat betere luchtkwaliteit grote gezondheidswinst en maatschappelijke baten oplevert, maar stelt dat de aangescherpte Europese grenswaarden voor 2030 een belangrijke en haalbare tussenstap vormen richting de advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie. De keuze voor deze normen is in Europees verband gemaakt en zorgt volgens het kabinet voor een gelijk speelveld binnen de Unie.
Voor gemeenten is relevant dat de verantwoordelijkheidsverdeling onder de Omgevingswet niet wijzigt. Gemeenten blijven samen met het Rijk verantwoordelijk voor het monitoren van de luchtkwaliteit en voor het opstellen van luchtkwaliteitsplannen wanneer grenswaarden worden overschreden of dreigen te worden overschreden. Nieuw is dat de richtlijn vanaf 2030 ook verplicht tot het opstellen van zogenoemde routekaarten als duidelijk wordt dat normen niet tijdig worden gehaald. Deze routekaarten zijn juridisch vormgegeven als programma’s onder de Omgevingswet en worden nader uitgewerkt op het niveau van het Besluit kwaliteit leefomgeving.
Uit de nota blijkt verder dat het kabinet verwacht dat door de aangescherpte normen in 2030 meer overschrijdingen zullen optreden dan nu het geval is. Dit kan leiden tot aanvullende maatregelen en extra inzet van gemeenten, provincies en omgevingsdiensten. Tegelijkertijd stelt het kabinet dat het bestaande stelsel van monitoring en programmatische aanpak zich in de afgelopen jaren heeft bewezen en in essentie overeind blijft. Over de precieze gevolgen voor capaciteit en financiering bij decentrale overheden wordt nog overleg gevoerd.
De technische wetswijziging is daarmee vooral een eerste stap. Het kabinet kondigt aan dat na afronding van deze implementatiefase gewerkt wordt aan beleidsrijkere aanpassingen, waaronder mogelijke herziening van nationaal aanvullend luchtkwaliteitsbeleid. Hiervoor wordt gemikt op concepten in het vierde kwartaal van 2026, waarbij wel ruimte is voor consultatie, participatie en betrokkenheid van gemeenten en andere uitvoerende partijen.
Voor de gemeentelijke praktijk betekent dit dat de luchtkwaliteitsnormen juridisch strakker worden ingebed in het omgevingsrecht, zonder dat de beleidsruimte nu al verandert. Tegelijk is duidelijk dat de komende jaren, richting 2030, extra aandacht nodig zal zijn voor luchtkwaliteit bij ruimtelijke besluiten, vergunningverlening en gebiedsontwikkeling. De nota laat zien dat luchtkwaliteit daarmee stevig verankerd blijft als onderdeel van de integrale afweging in de fysieke leefomgeving.
