Je kunt in een situatie terechtkomen waarin loyaliteit aan het bestuur botst met je eigen morele overtuigingen of professionele ethiek. Kritisch meedenken met de gemeente, zonder dat dit afbreuk doet aan je loyaliteit aan de democratisch gekozen bestuurders noemen we ‘loyale tegenspraak’. In dit hoofdstuk verkennen we wat ambtelijke loyaliteit is en in welke situaties deze kunnen botsen met je persoonlijke integriteit.
Iedereen kent het voorbeeld van de ‘weigerambtenaar’ die vanwege geloofsovertuiging geen homohuwelijken wil sluiten. Recenter zie je steeds vaker discussies over de oorlog in de Gazastrook, waarin ambtenaren aangeven niet langer voor de Nederlandse overheid te willen werken. Ook op kleinere schaal kunnen dilemma’s ontstaan tussen politieke doelen of keuzes en je eigen waarden. Ik werkte bijvoorbeeld samen met een oud-orthopedagoog die werkte aan onderwijsbeleid dat inging tegen de keuzes die ze voor haar voormalige school had gemaakt. Zij heeft uiteindelijk een ander beleidsdossier opgepakt, omdat zij de keuzes van de gemeente niet goed kon uitdragen.
Als je als ambtenaar bereid bent de besluiten van het bestuur uit te voeren, ongeacht je persoonlijke opvattingen, ben je ambtelijk loyaal. Dit is belangrijk voor het functioneren van onze democratie en rechtsstaat; bestuurders moeten immers kunnen vertrouwen op een ambtelijk apparaat dat objectief adviseert en professioneel uitvoert. Ambtelijke loyaliteit draagt bij aan stabiliteit en consistentie in het openbaar bestuur. Het zorgt ervoor dat politieke besluiten worden uitgevoerd zoals bedoeld, wat belangrijk is voor het vertrouwen van burgers in de overheid.
Loyaliteit betekent echter niet dat je kritiekloos alles moet accepteren. Er wordt ook van je verwacht dat je meedenkt, alternatieven aandraagt en risico’s signaleert, zolang dit binnen de kaders van je functie gebeurt.
Kortom, hoe blijf je trouw aan je eigen integriteit wanneer besluiten of gedragingen binnen de organisatie daarmee in conflict komen?
Loyale tegenspraak betekent dat je op een constructieve manier kritiek levert of alternatieven aandraagt, met als doel betere besluitvorming en het voorkomen van fouten of misstanden. Het is een vorm van professionele verantwoordelijkheid waarbij je zowel trouw blijft aan jezelf als aan de organisatie waarvoor je werkt. Bovendien is het goed voor de samenleving: je voorkomt dat beleid wordt uitgevoerd zonder voldoende draagvlak of zonder rekening te houden met mogelijke negatieve gevolgen.
Dat klinkt allemaal heel positief, maar het is niet altijd makkelijk. Hiërarchie en politieke gevoeligheden kunnen binnen een gemeente een open cultuur in de weg staan, waardoor het geven van loyale tegenspraak lastig kan zijn.
Er zijn verschillende situaties waarin spanning kan ontstaan tussen loyaliteit en integriteit. Een veelvoorkomend scenario is wanneer beleid tegen ander beleid van de eigen gemeente ingaat (zie ook kader). Maar los van de inhoud van beleid kunnen ook (persoonlijke) belangen je loyaliteit op de proef stellen. Bijvoorbeeld wanneer je druk ervaart om bestuurders te beschermen door het achterhouden van informatie of door situaties rooskleuriger voor te stellen dan ze zijn. Een bekend voorbeeld is het schetsen van het gunstigste scenario bij bezuinigingsvoorstellen. Ook kun je als beleidsadviseur getuige zijn van vriendjespolitiek, machtsmisbruik of misbruik van publieke middelen.
Voorbeeld: loyaliteit in de knel
Soms focust beleid te sterk op rechtmatigheid en gaat dat ten koste van effectiviteit. Denk maar aan de (overmatige) controles van bijstandsgerechtigden. Het komt ook voor dat er frictie ontstaat tussen snelle resultaten voor de gemeenteraad en het inrichten van goede participatieprocessen bij beleidsvorming. Als beleidsadviseur heb ik vaak moeten onderhandelen over een tijdspad om de participatieprocessen goed te kunnen vormgeven. En ik heb ook weleens een beleidsdocument gepresenteerd met veel te weinig ruimte voor participatie, omdat het politiek belangrijk was dat er iets opgeleverd werd in plaats van de inhoud. Een ander veelvoorkomend voorbeeld zijn conflicterende beleidsdoelen, zoals het willen bouwen van extra woningen door inbreiding, maar tegelijkertijd ook een groenere gemeente willen zijn.
Waardenkaart
Gelukkig komt een meerderheid van de beleidsmakers niet in de situatie dat hun persoonlijke waarden in de knel komen met het beleid dat zij maken of uitvoeren. Maar het is altijd goed bewust te zijn van de waarden die je zelf meebrengt in je werk en hoe die (kunnen) botsen met andere waarden. Daarom is het interessant een waardenkaart in beeld te brengen voor jouw beleidsveld. Dit helpt ter reflectie voor jouzelf, maar ook om een goede brede blik te creëren op je beleidsveld.
Ter illustratie een waardenkaart voor het opvangbeleid van vluchtelingen:
Waarde | Hoe speelt deze een rol in jouw beleidsveld? | Waar botst dit mogelijk met andere waarden? |
Gelijkwaardigheid | Iedereen moet gelijke kansen krijgen op opvang en ondersteuning | Solidariteit richting eigen inwoners |
Respect | Vluchtelingen verdienen respectvolle behandeling en bejegening | Gevoelens van onveiligheid |
Betrouwbaar bestuur | Overheid moet beloften over opvang nakomen | Efficiëntie als processen traag zijn |
Transparantie | Besluitvorming over opvang moet open en inzichtelijk zijn | Privacy van vluchtelingen |
Rechtvaardigheid | Eerlijke verdeling van opvangplekken over gemeenten | Lokale belangen |
Solidariteit | Samen verantwoordelijkheid nemen voor opvang | Beperkte middelen |
Efficiëntie | Opvang moet snel en doelmatig geregeld worden | Rechtvaardigheid als niet iedereen geholpen wordt |
Vrijheid | Vluchtelingen moeten zich vrij kunnen bewegen | Veiligheidseisen |
Veiligheid | Opvang moet veilig zijn voor iedereen | Vrijheid van inwoners |
Als je merkt dat loyaliteit en je persoonlijke waarden botsen, zijn er verschillende stappen die je kunt nemen:
Stap 1: Breng je dilemma in kaart
Mijn advies is goed stil te staan bij je dilemma en deze goed in kaart te brengen. Gaat het hier om een echte misstand of zijn er conflicterende waarden waarbij jij een andere keuze zou hebben gemaakt? In dat tweede geval werk je voor een politiek orgaan en moet je de afweging bij bestuurders en politici laten. Het helpt om de overwegingen van anderen goed te begrijpen en het totale afwegingskader in beeld te hebben. Bespreek dit vooral met een collega, zodat je jouw gedachten en ongemak kunt aanscherpen.
Stap 2: Onderzoek mogelijkheden voor loyale tegenspraak
Als je vindt dat een afweging onzorgvuldig is gemaakt en jouw zorgen niet goed zijn meegenomen in een besluit, dan onderzoek je de mogelijkheden voor loyale tegenspraak. Bespreek met een collega of je leidinggevende hoe je jouw boodschap effectief kunt overbrengen. Zoek naar het juiste moment, bijvoorbeeld door een collega bij te praten voordat hij of zij een definitief voorstel naar een bestuurder brengt. Bereid dat goed voor en zorg je bezwaren duidelijk en concreet zijn. Onderbouw het met feiten vanuit jouw eigen expertise.
Stap drie: Is jouw tegenspraak in het algemeen belang?
Wees altijd kritisch naar jezelf: is deze tegenspraak in het algemeen belang? Of heb je ook een persoonlijke voorkeur of zelfs belang? Het is goed je bewust te zijn van de invloed die je als ambtenaar hebt. Ambtenaren worden niet voor niets de vierde macht genoemd: je bevindt je in een machtige positie omdat je politiek en bestuur adviseert. Ga daarmee zorgvuldig om.
Wanneer je moet ingrijpen
Als je loyaliteit in het geding komt, is dat erg vervelend en soms ronduit frustrerend. Maar er zijn ook situaties waarin loyale tegenspraak niet voldoende is. Dan moet je als beleidsmaker daadwerkelijk ingrijpen. Daarbij kun je denken aan de volgende situaties:
bij schending van wet- en regelgeving, dus als besluiten of handelingen in strijd zijn met de wet;
als fundamentele publieke waarden in het geding zijn, zoals gelijke behandeling, mensenrechten of transparantie;
bij ernstige misstanden of integriteitskwesties, zoals fraude, discriminatie of ander onethisch gedrag.
In zulke gevallen kun je ervoor kiezen melding te maken via interne structuren, zoals een vertrouwenspersoon of integriteitsfunctionaris. In extreme gevallen kun je zelfs klokkenluider worden. Dit is het laatste redmiddel, want het kan grote persoonlijke gevolgen hebben. Als je op een misstand stuit die te groot is om intern op te lossen, kun je bij het Huis voor Klokkenluiders terecht voor advies en bijstand.
Meteen met dit hoofdstuk aan de slag? Zie deel 4 voor je eigen waardenkaart.
