Zijn dit herkenbare dilemma’s binnen uw gemeente: Parkeerplekken of juist meer groen? Woningbouw of een stadspark? Ruimtelijke opgaven en natuur en groen lijken regelmatig op gespannen voet met elkaar te staan. Wat kunt u als raadslid hierin doen?
In het samenspel van maatschappelijke opgaven zijn natuur en groen belangrijke bouwstenen voor gemeenten omdat ze
een bijdrage leveren aan klimaatadaptatie(maatregelen)
bijdragen aan een gezonde leefomgeving en/of leefbaarheid
zorgen voor het behoud en herstel van biodiversiteit
Daarom is het van belang om ze integraal en volwaardig mee te nemen in plan- en besluitvorming.
Een belangrijke basis van de wet- en regelgeving op soorten- en gebiedsbescherming zijn de Europese Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn (samen bekend als VHR). De doelen van de VHR zijn omgezet in nationale wetgeving via de Omgevingswet.
Het is belangrijk om te weten dat het grootste deel van de wettelijke taken op natuur bij het rijk en provincies ligt. Daaronder vallen, naast het herstel/behoud van soorten en leefgebieden, ook bijvoorbeeld het bijhouden van rodelijstsoorten en de preventie en beheersing van invasieve exoten.
Toch zijn er, zeker sinds de komst van de Omgevingswet, ook voor gemeenten verantwoordelijkheden op het gebied van natuur en groen.
Allereerst zijn er enkele belangrijke aandachtspunten om invulling te geven aan de Omgevingswet op lokaal niveau. Denk bijvoorbeeld aan:
Het is als gemeente van belang om in een vroeg stadium van de beleidscyclus ambities te formuleren voor natuur en groen en deze vast te leggen. Dat zorgt ervoor dat natuur en groen als volwaardig thema wordt meegenomen in ruimtelijke ontwikkeling. Zie bijvoorbeeld de omgevingsvisie van Ede, waarin de natuur als basis staat en basiskwaliteit natuur verankerd is.
Een mogelijkheid om dit te doen is in een omgevingsprogramma, zie bijvoorbeeld het deelomgevingsprogramma van Amersfoort (pdf, 3,3 MB) waarin basiskwaliteit verder is uitgewerkt. Maar ook met doelen en regels stellen in het omgevingsplan kunnen ambities concreet worden gemaakt. Denk aan omgevingswaarde natuur instellen, een groennorm instellen, of regels stellen welke activiteiten wel of niet zijn toegestaan binnen een natuurnetwerk binnen de gemeente. Ook is het raadzaam om vast te leggen hoe monitoring wordt georganiseerd, via bijvoorbeeld een monitoringsplan, zoals de gemeente Nijmegen heeft gedaan.
In 2024 is de Europese Natuurherstelverordening van kracht geworden. Doel van deze verordening is het beschermen en herstellen van Europese natuur en ecosystemen. Vooral ‘artikel 8, Herstel van stedelijke ecosystemen’ is relevant voor gemeenten, waarin doelen worden gesteld voor het totale nationale oppervlakte stedelijk groen en boomkroonbedekking. Bij het maken van ruimtelijke plannen is het raadzaam om nu deze doelen al mee te wegen.
Lees meer in de factsheet Europese Natuurherstelverordening en gemeenten (pdf, 551 kB)
Hoe wordt deze afweging vormgegeven binnen uw gemeente? Een aandachtspunt is bijvoorbeeld om ervoor te zorgen dat stadsecologen al voldoende bij de planvorming worden betrokken.
Daarnaast zijn er een aantal specifiekere thema’s waar uw gemeente ook een rol kan pakken en waarvoor u als raadslid aandacht kunt vragen:
Sinds 9 juni 2025 is de ‘Gedragscode soortenbescherming gemeenten 2025 voor ruimtelijke ontwikkeling of inrichting en bestendig beheer of onderhoud’ van kracht. De gedragscode bevat maatregelen om zorgvuldig handelen rondom beschermde planten en dieren te borgen. Daarmee kunnen gemeenten vrijstelling krijgen voor bepaalde flora- en fauna-activiteiten die vergunningplichtig zijn. Om deze gedragscode te kunnen gebruiken als gemeente moet dit via een college- of raadsbesluit zijn vastgesteld.
Ecologisch bermbeheer kan een positieve bijdrage leveren aan het behoud of versterken van de biodiversiteit. Gemeenten kunnen daarin dus een rol pakken.
Lees meer in de factsheet Ecologisch bermbeheer (pdf, 393 kB)
Bij het na-isoleren van gebouwen moeten gemeenten, eigenaren, verhuurders en isolatiebedrijven rekening houden met de mogelijke aanwezigheid van vleermuizen en andere beschermde diersoorten. Gemeenten kunnen een ontzorgende rol spelen door een soortenmanagementplan (SMP) op te stellen om een (gemeentebrede) omgevingsvergunning te krijgen van de provincie.
Lees meer over soortenbescherming bij isoleren
Meer informatie
Veel termen uit deze Raadgever worden toegelicht in de factsheet Overzicht informatiebronnen natuur en groen (pdf, 548 kB)
