Vanuit de Federatie reageren we binnenkort met onze partners op het coalitieakkoord. Samen aan de Slag doen we graag: de schouders onder de realisatie van alle broodnodige opgaven, en wel op zo’n manier dat Nederland mooier, leefbaarder en duurzamer wordt bij iedere ontwikkeling. En graag een beetje vlot. Dat past ook bij de uitdaging waar we als professionele kwaliteitsadviseurs voor staan. 2026 staat voor ons dan ook in het teken van de professionalisering van het kwaliteitsadvies: vroegtijdig, professioneel en gericht op de uitvoering en het gebruik.
Waar we echter duidelijk over willen zijn, is dat de huidige stagnatie niet aan bovenwettelijke lokale en regionale regels ligt. Ja, die moeten snel en goed gemoderniseerd worden, maar dat is een operatie waar gemeenten door het hele land al mee bezig zijn. Maar een vlotte voortgang waarbij iedereen het goede goed kan doen, is veel meer gebaat bij een goede en vroegtijdige samenwerking dan bij het schrappen of toevoegen van regels. En dan is er nog het idee dat ‘welstand’ belemmerend zou zijn of vervangen zou kunnen worden door regels… Wouter van Riet Paap schreef er het volgende over:
Waarom het schrappen van ‘welstand’ geen vereenvoudiging is
In het coalitieakkoord staat dat gemeenten een “zo duidelijk mogelijk ruimtelijk kwaliteitskader met gestandaardiseerde regels” moeten vaststellen, “waarmee het werk van welstandscommissies overbodig wordt”. Dat klinkt efficiënt, maar het is vooral naïef.
In het voorwoord schrijven de coalitiepartijen te willen bouwen aan een beter Nederland en te geloven dat mét elkaar meer oplevert dan tegen elkaar. Juist daarom is het opvallend dat bij ruimtelijke kwaliteit het gezamenlijke gesprek wordt ingeruild voor vooraf vastgelegde regels.
Gemeenten schrijven al jaren beeldkwaliteitsplannen en beeldregieplannen, vaak zo gedetailleerd dat het nauwelijks explicieter kan. En toch bleef kwaliteitsadvies noodzakelijk. Niet omdat die plannen onduidelijk zijn, maar omdat ruimtelijke kwaliteit zich niet laat dichtregelen. Je kúnt een kwaliteitskader niet zo duidelijk maken dat er geen discussie meer ontstaat. Dat is geen tekortkoming, maar de kern van het vak.
Iedereen die dagelijks met plannen, vergunningen en dit soort afwegingen werkt, weet bovendien dat kwaliteitsnormen altijd een ondergrens zijn. Ze markeren wat nog net kan. In de praktijk zie je vaak hetzelfde patroon: initiatiefnemers zoeken die ondergrens op, of proberen er zelfs onder te kruipen. Niet uit onkunde, maar omdat minder kwaliteit simpelweg meer marge oplevert. Juist daarom bestaat onafhankelijke kwaliteitsadvisering: om het publieke belang te beschermen tegen het individuele belang.
Welstand wordt vaak weggezet als vertragend. In de praktijk is het omgekeerde waar. Goede kwaliteitsadvisering voorkomt slechte plannen, herstelrondes, bezwaarprocedures en rechtszaken. Welstand vertraagt niet, slechte plannen doen dat wel.
Welstand is geen smaakpolitie of nostalgisch ritueel. Het is het moment waarop iemand namens de samenleving de vraag stelt of een gebouw hier klopt, of het voldoet aan wat we als maatschappij verwachten en wat de gevolgen zijn voor de omgeving. Dat gesprek vervangen door gestandaardiseerde regels is geen modernisering, maar het ontwijken van inhoudelijke verantwoordelijkheid.
Dit is geen technische maatregel. Dit is een keuze. Voor schijnzekerheid in regels, in plaats van echte zorg voor de leefomgeving. Voor snelheid op papier, ten koste van kwaliteit in de werkelijkheid.
Wie denkt dat dit de woningbouw versnelt, vergist zich. Het levert plannen op die misschien aan de regels voldoen, maar niet aan hun omgeving, en die geen betere gebouwen of steden opleveren.
