Volgens de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) dreigt het wetsvoorstel Versterking VTH-stelsel uit te groeien tot een centrale machtsgreep die de fundamenten van het VTH-stelsel ondermijnt in plaats van versterkt. In haar uitgebreide zienswijze benadrukt de VNG dat het voorstel de interbestuurlijke verhoudingen doorkruist, in strijd is met de Grondwet en haaks staat op de uitgangspunten van de Omgevingswet. De analyse uit de bijbehorende expert opinion bevestigt dit beeld: de gekozen aanpak van het Rijk is juridisch kwetsbaar, bestuurlijk onlogisch en inhoudelijk onnodig.
De kern van het probleem zit volgens de VNG in de verregaande bevoegdheden die het wetsvoorstel aan de minister van IenW geeft. Het voorstel creëert de mogelijkheid om via een AMvB diep in te grijpen in de bedrijfsvoering van omgevingsdiensten, waaronder de manier waarop zij hun budgetten, innovatiemiddelen en interne organisatie moeten inrichten. Dat raakt rechtstreeks aan het domein van gemeentelijke autonomie en medebewind, en is volgens de VNG niet te verenigen met de Grondwet.
De VNG wijst erop dat deze vorm van toezicht verder gaat dan het vorderen van ‘regeling en bestuur’, de grens waar de Grondwet een duidelijke streep trekt. De minister bemoeit zich niet alleen met de uitvoering van taken, maar met het ontwerp van de organisatie zélf – inclusief begrotingsomvang en interne bedrijfsprocessen. Volgens de VNG is dat een stap die de wetgever eenvoudigweg niet mag zetten.
Wat het wetsvoorstel vooral wringt, is dat het uitgaat van een probleemdiagnose die volgens de VNG niet klopt. De suggestie dat het VTH-stelsel structureel tekortschiet, vindt geen steun in feiten. Uit evaluaties van de afgelopen vijftien jaar komt juist naar voren dat het proces van onderop—ingevoerd met de Package Deal van 2009—geleidelijk maar effectief werkt. Regio’s professionaliseren, omgevingsdiensten worden robuuster, en afspraken worden nagekomen.
De expert opinion bevestigt dat er geen sprake is van stelselmatige tekortkomingen, maar hooguit van incidentele achterblijvers. Die kunnen binnen het bestaande instrumentarium worden aangepakt, zonder het creëren van een nieuw en ingrijpend rijksinstrument. De VNG ziet dan ook geen noodzaak voor een nieuwe toezichtstructuur en benadrukt dat de huidige generieke toezichtsvormen al voldoende mogelijkheden bieden—als ze goed worden benut.
De Omgevingswet is gebouwd op één principe: decentraal, tenzij. Juist daarom is in dat stelsel de gemeenteraad het primaire controleorgaan, via horizontale verantwoording. Door in te grijpen in lokale begrotingen en organisatorische keuzes, veegt het wetsvoorstel dat principe van tafel. De VNG waarschuwt dat dit leidt tot een systeem waarin VTH niet langer onderdeel is van de integrale beleidscyclus, maar tot een geïsoleerd domein verwordt waarop het Rijk eenzijdig kan ingrijpen.
Dat is niet alleen bestuurlijk onwenselijk, maar ook juridisch slecht onderbouwd. De expert opinion benadrukt dat er geen bewijs is voor de noodzaak van specifiek rijksingrijpen. Zelfs de commissie Van Aartsen, waar het ministerie zich op beroept, constateerde dat de kwaliteit op veel plekken op orde is—een conclusie die haaks staat op de vergaande maatregelen die het wetsvoorstel mogelijk maakt.
De VNG wijst daarnaast op een andere fundamentele tekortkoming: het wetsvoorstel gaat volledig voorbij aan de financiële realiteit. Gemeenten en provincies investeren fors in omgevingsdiensten, maar het Rijk draagt geen structurele middelen bij. De VNG berekent dat er jaarlijks €30 tot €60 miljoen extra nodig is om de noodzakelijke robuustheid en kwaliteit in het stelsel te waarborgen. Het wetsvoorstel biedt hiervoor geen oplossing, maar legt wél nieuwe verplichtingen op.
Daarmee ontstaat volgens de VNG een onhoudbare situatie: strengere eisen zonder financiering, gecombineerd met rijksingrijpen als gemeenten die eisen niet kunnen waarmaken. Het resultaat is een bureaucratische spagaat die het stelsel vertraagt, niet versterkt.
Hoewel de VNG erkent dat sommige regio’s sneller vooruitgang boeken dan andere, benadrukt zij dat het interbestuurlijk programma en de recente samenwerkingsafspraken al voorzien in versterking en professionalisering. Regio’s hebben tot april 2026 de tijd om aan de robuustheidscriteria te voldoen. Wetgeving als ‘stok achter de deur’ is op dit moment niet alleen onnodig, maar zelfs contraproductief.
De VNG roept de minister nadrukkelijk op om het wetsvoorstel in te trekken en de ingezette samenwerking voort te zetten. Niet met nieuwe dwanginstrumenten, maar met versterking van bestaande afspraken, generiek toezicht en een structureel passende financiering.
Lees de VNG consultatiereactie (pdf, 340 kB) met als bijlage de expert opinie (pdf, 539 kB)
