Het kabinet zet een nieuwe stap in de aanpak van de PAS-problematiek met de start van de internetconsultatie voor de opvolger van het legalisatieprogramma PAS‑melders. In een Kamerbrief en bijbehorende beslisnota informeert de minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur de Tweede Kamer over het conceptprogramma, dat ondernemers die buiten hun schuld zonder geldige natuurvergunning opereren opnieuw perspectief moet bieden binnen het stelsel van de Omgevingswet en het omgevingsrecht.
Aanleiding voor het nieuwe programma is de wijziging van de Omgevingswet die in februari 2026 in werking is getreden. Daarmee is de wettelijke termijn om PAS‑melders te legaliseren verlengd tot 1 maart 2028. Die verlenging geeft Rijk en provincies extra tijd, maar ook een heldere opdracht om te komen tot een effectievere en bredere aanpak dan het eerdere legalisatieprogramma. Dat programma was primair gericht op legalisatie met vrijgemaakte stikstofruimte, maar heeft in de praktijk onvoldoende resultaat opgeleverd door juridische beperkingen en de verslechterde staat van de natuur.
De opvolger van het legalisatieprogramma kiest nadrukkelijk voor maatwerk. Uitgangspunt is niet langer één route naar legalisatie, maar een palet aan mogelijke oplossingen die per bedrijf verschillen. Afhankelijk van de ligging, de aard van de activiteit en de wensen van de ondernemer kan worden toegewerkt naar een vergunning, een vergunningvrije situatie, aanpassing van de bedrijfsvoering of, indien noodzakelijk, vrijwillige beëindiging. Het doel blijft ongewijzigd: alle positief geverifieerde PAS‑melders moeten uiterlijk in maart 2028 concreet zicht hebben op een legale situatie.
Voor het omgevingsrecht is deze aanpak van grote betekenis. De problematiek van PAS‑melders raakt direct aan de kern van de vergunningverlening onder de Omgevingswet, met name waar het gaat om Natura 2000‑activiteiten, het additionaliteitsvereiste en de ruimte voor afzien van handhaving. Het conceptprogramma onderstreept dat legalisatie alleen duurzaam kan plaatsvinden als tegelijk wordt gewerkt aan stikstofreductie en natuurherstel. Daarom is de opvolger nauw gekoppeld aan de werkzaamheden van de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof, die tot doel heeft de vergunningverlening in Nederland weer vlot te trekken.
In de Kamerbrief wordt benadrukt dat het programma ook juridische rust moet brengen. Door PAS‑melders tijdig duidelijkheid te geven over hun positie en over het beschikbare instrumentarium, ontstaat meer ruimte om handhavingsverzoeken gemotiveerd af te wijzen. Dat is van belang voor ondernemers die al jaren in onzekerheid verkeren en voor bevoegde gezagen die binnen het bestaande juridische kader tot evenwichtige besluiten moeten komen.
De bijbehorende beslisnota laat zien dat het kabinet zich bewust is van de beperkingen van het recht. Niet voor iedere PAS‑melder zal een eenvoudige oplossing voorhanden zijn en in sommige gevallen blijven de opties beperkt. Juist daarom benadrukt het conceptprogramma het belang van duidelijke termijnen, transparante keuzes en intensieve begeleiding van ondernemers door Rijk en provincies samen.
Met het openstellen van de internetconsultatie nodigt het kabinet betrokken partijen uit om te reageren op de voorgestelde aanpak. De inbreng uit deze consultatie wordt betrokken bij de vaststelling van het definitieve programma, dat voor de zomer aan de Kamer zal worden aangeboden. Daarmee markeert dit traject een belangrijk moment in de verdere ontwikkeling van het stikstof- en natuurbeleid binnen de Omgevingswet, waarin juridische borging en bestuurlijk maatwerk steeds nadrukkelijker samenkomen.
